वाघांनी आपल्याला स्वीकारले हे लेखकाच्या कशावरून लक्षात आले?
- (1) हालचाली टिपल्यामुळे
- (2) वाघांचे हुंकार ऐकल्याने
- (3) पिंजऱ्याबाहेर बसून लेखन केल्यामुळे
- (4) रेकॉर्डिंग ऐकवल्यामुळे
You are reading the question paper with answers. This is not the timed test: no clock is running and nothing is being scored.
Go to the timed test →सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 91 ते 99 यासाठी योग्य पर्यायाची निवड करा.
श्रावण वाघ नुकताच वयात यायला लागला होता. त्याच्या बाजूला दुसऱ्या पिंजऱ्यात एक वाघीण होती. ती वाघीण माजावर आली आणि ती श्रावणच्या पिंजऱ्याजवळ गेली. वाघिणीचं असं वागणं त्याला समजलं नाही. त्याला तिचा राग आला आणि काही कळायच्या आतच त्यानं तिची शेपटी जोरात पकडून तोडून टाकली. त्यांच्या आवाजांनी प्राणीसंग्रहालय भयचकीत झालं. दुसऱ्या दिवशी त्याची बातमी झाली. मी त्यावेळी हत्तींच्या अभ्यासाबरोबर पूर्णवेळ पत्रकारिता करत होतो. घडलेला प्रकार अंगावर काटा आणणारा असला तरीसुद्धा ज्या धीरानं तिथल्या सगळ्यांनी त्या दिवशी काम केलं त्याला तोड नव्हती. डॉक्टरांनी वाघिणीला उपचाराकरता ताबडतोब दुसऱ्या पिंजऱ्यात हलवलं. दुर्दैवानं तिचीही शेपटी कापायला लागली आणि मला पुन्हा बांडी आठवली. एरवी श्रावण खरोखरच चांगला वाघ होता. अगदी गुणी बाळ! पण त्याच्या अशा वागण्यानं सगळे चकित झाले. तिथल्या डॉक्टरांनी मला विचारलं, “अरे तू हत्तींशी बोलतोस. मग आमच्या श्रावणला शांत व्हायला मदत करशील का?” मी म्हणालो, “अहो, आमचा हत्ती शाकाहारी आहे!” पण डॉक्टरांचा माझ्यावर विश्वास होता. जसा एखादा कसलेला शिक्षक आपला विद्यार्थी किती पाण्यात आहे हे सहज ओळखतो तसं त्यांनी कदाचित मला ओळखलं होतं. माझा हत्तींचा अभ्यास चालू असताना त्रिवेंद्रम प्राणीसंग्रहालयातल्या ऐश्वर्या सिंहिणीला पिल्लू झालं होतं आणि तिनं ते कुणाला दिसू नये अशा पद्धतीनं लपवून ठेवलं होतं. तिनं पिल्लू दाखवावं म्हणून डॉ. जेकब यांच्या अनुपस्थितीत तेव्हाच्या संचालकांनी माझी मदत घेतली होती. जेव्हा मी पूर्णवेळ हत्तींसंबंधी काम करण्यासाठी नोकरी सोडली, तेव्हा डॉक्टरांनी मला प्राणीसंग्रहालयात इंटर्नशिप करण्याबाबत मार्गदर्शन केलं. माझा हत्तींवरचा रीसर्च पेपर प्रसिद्ध झाल्यामुळे प्राणीसंग्रहालयाचे संचालक के. गंगाधरन यांनी मला ‘नेक्स्ट लेव्हल कम्युनिकेशन’ साठी इंटर्नशिप दिली. आता मी एकाच श्रावणबरोबर नाही, तर सात वाघांबरोबर काम करणार होतो. जोडीला नऊ बिबटे आणि पाच सिंहसुद्धा होते. त्यातला श्रावण आणि जॉर्ज या दोन वाघांबरोबरचा अभ्यास जास्त महत्त्वाचा होता. त्या संपूर्ण काळात वाघांची मानसिकता, संभाषणाचे प्रकार, घडणाऱ्या घटनांना त्यांची येणारी प्रतिक्रिया, अशा सगळ्या बाजूंनी अभ्यास करायचा होता. माझे तासंतास आता वाघाच्या पिंजऱ्याबाहेर जायला लागले. त्यांच्या हालचाली टिपणं, रेकॉर्डिंग करणं, डॉक्टरांना वेळ मिळेल तेव्हा त्यांना ते रेकॉर्डिंग दाखवून त्यावर मार्गदर्शन घेणं, असा अभ्यास जोरात चालू होता. मी वाघांचे पिंजरे असलेल्या परिसरात गेल्यावर श्रावणचे हुंकार (मोठ्या आवाजातले) ऐकायला यायचे. तेच हुंकार इतर वाघांनी वापरायला सुरुवात केली त्या वेळी लक्षात आलं, की वाघांनी मला स्वीकारलं आहे. एके दिवशी दुपारी मी श्रावणच्या पिंजऱ्याबाहेर बसून लिखाण करत होतो. तेव्हा श्रावण जवळ येऊन पिंजऱ्याला अंग घासू लागला. नंतर पिंजऱ्याला अगदी चिकटून बसला. जणू काही त्याला मला टेकून बसायचं होतं. पिंजऱ्याच्या जाळीतून मी त्याला जेमतेम स्पर्श केला आणि मांजरीनं जसं वळून बघावं तसं त्यानं वळून बघितलं. त्याच्या वागण्यात कुठेही राग दिसत नव्हता. त्या देहबोलीमध्ये ‘अजून गोंजारून हवं आहे’ असं सांगणं होतं.
वाघांनी आपल्याला स्वीकारले हे लेखकाच्या कशावरून लक्षात आले?
‘नऊ बिबटे’ हे कोणते संख्याविशेषण आहे?
ऐश्वर्या हे कोणाचे नाव आहे?
लेखक काम करीत असलेल्या सिंहांची संख्या किती होती?
‘गोंजारणे’ या शब्दाचा अचूक अर्थ ओळखा.
जॉर्ज कोण होता?
‘श्रावण वाघ’ हे कोणते नाम आहे?
‘चांगला वाघ’ यातील अधोरेखित काय आहे?
प्राणीसंग्रहालय भयचकीत का झाले?
सूचना : पुढील कविता वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 100 ते 105 यासाठी योग्य पर्याय निवडा.
खाली रांगोळी पुसट
तुळशीचें वृंदावन
वाढणाऱ्या काळोखाची
मुकी भुकी दटावण,
आंतबाहेर दाटला
कडूलिंबाचा सुवास
क्षण अनावर झाला
घुसमटूनिया श्वास
..... भळभळणारें रक्त
खोल रुतलेली कांच
माझ्या हातांत बांगड्या
होत्या सहा किंवा पाच?
ओसरल्या रक्तामध्यें
कांपे जुंनी आठवण
आहे मनगटावर
एक पुसटसा वण.
‘सहा किंवा पाच’ यातील अधोरेखित काय आहे?
‘तुळस’ हे काय आहे?
रक्त कशामुळे वाहते आहे?
नायिकेचे स्वतःवरचे नियंत्रण कशामुळे सुटले आहे?
अनावर होणे म्हणजे __________.
‘काळोख’ हे काय आहे?
‘साधनांची अधिकृतता’ म्हणजे __________.
इयत्ता पाचवीची विद्यार्थिनी अपर्णा, हिला समजते की ऐकण्याच्या प्रक्रियेत प्रत्येक ध्वनी, शब्द, नंतर वाक्य यांचा व्याख्यान किंवा ध्वनिफितीतील अर्थ लावण्यात अंतर्भाव असतो. ऐकणे शिकणे यासाठी ती कोणत्या पद्धतीवर विश्वास ठेवते?
भाषा शिक्षणात ‘सर्वांगीण क्षमता’ (Systemic Competence) म्हणजे __________
पुढे एक मजकूर किंवा विधान दिले आहे. सदर मजकूर किंवा विधान कोणत्या भाषिक नोंदीशी सुसंगत आहे?
“भारतीय राज्य घटना प्रत्येक व्यक्तीला समान मानते. याचा अर्थ देशातील प्रत्येक माणूस, म्हणजे स्त्री–पुरुष, सर्व जातीची माणसे, धर्माची माणसे, आदिवासी आणि सर्व शैक्षणिक व आर्थिक पार्श्वभूमीची माणसे एक आहेत. याचा अर्थ असा नाही की विषमता नाहीशी होणार, ती होऊ शकणार नाही. परंतु भारतीय लोकशाहीत सर्व माणसांसाठी समानतेचा सिद्धांत हा मान्य केला गेला आहे.”
इयत्ता सहावीची शिक्षिका, विद्यार्थ्यांनी पाठाचा अभ्यास करण्यापूर्वी त्याची पूर्व तयारी करण्यासाठी पाठातील मजकुराचा त्यांच्या पूर्वज्ञानाशी आणि अनुभवाशी संबंध लावते. ती कथा/मजकूर प्रत्यक्षात शिकवण्यापूर्वी मुलांना त्यातील चित्रे पाहण्यास सांगते : तिला विद्यार्थ्यांकडून काय अपेक्षित आहे?
विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाच्या संदर्भातील प्रसंगांचा सातत्यपूर्ण अहवाल म्हणजे __________.
पुढीलपैकी कोणते ग्रहण कौशल्य आहे?
अनेक भारतीय परदेशात व्यवसायानिमित्त/रोजगारासाठी जातात नि तिथली भाषा शिकतात. या प्रेरणेला काय म्हणता येईल?
पुढीलपैकी कोणती भाषा अभिजात भाषा नाही?
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP) 2020 नुसार विदेशी भाषा अध्ययन या संदर्भात पुढीलपैकी कोणते विधान योग्य नाही?
पुढीलपैकी कशाचा संबंध ‘भाषेबद्दलचे ज्ञान’ याच्याशी आहे?
इयत्ता सहावीची शिक्षिका बोलण्याच्या उपक्रमासाठी खालील कृती विकसित करते.
“वाळवंट आणि तिथल्या वातावरणावर पाच वाक्ये बोला”. ही कृती योग्य आहे किंवा नाही? हे ठरविण्यासाठी पुढीलपैकी योग्य कारण असलेले विधान निवडा.
भाषेची बोली या संदर्भातले पुढीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे?
पुढीलपैकी कोणते कार्य समाकलित (integrated) शिक्षण कौशल्याला उत्तेजन देते?
ससंदर्भ व्याकरण शिक्षणाच्या संदर्भात पुढील धोरणाला काय म्हणता येईल?
‘भाषिक घटकांचा ससंदर्भ परिचय, विद्यार्थ्यांना भाषा घटकांकडे लक्ष देण्यास सांगणे, वास्तव जीवन संदर्भात त्यांचा वापर करण्यास सक्षम करणे आणि भाषा घटकांना ओळखण्यास विद्यार्थ्यांना प्रवृत्त करणे’.
सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 121 ते 128 यासाठी योग्य पर्याय निवडा.
छोटेसे घर, त्या भोवती दाटीवाटीने लावलेला बगीचा. त्यातील अनेकरंगी फुले आम्हाला वेड लावत. आजूबाजूचा परिसरही बंगले व बगीचा यांनी भरलेला. मग काय विचारायलाच नको! हवी तेवढी फुले उपलब्ध. श्रावणात तर लाखोली वाहण्यासाठी आम्ही मुले सकाळपासूनच त्या झाडाखाली. ज्यांचे व्रत असेल त्याला ती गोळा करून देणे, हे आमचे कामच! कोणाची मंगळागौर असो, की हरतालिका असो. आम्ही मैत्रिणी फुलझाडे धुंडाळत फिरत असू. गच्च भरलेली जास्वंदीची झाडे, त्यांची भरीव एकेरी लाल गुलाबी फुले, गोकर्णीची कानाच्या आकाराची पांढरी, निळी फुले.
मधूनच छोट्या वेलीला आलेली गणेश फुले, काय तोडू नी काय नको, असे होऊन जात असे. मंगळागौर कोण्या नव्या नवरीची, पण उत्साह आमचाच जास्त. पहिलटकरणीचे डोहाळजेवण व झुला सजवायलाही आम्ही मैत्रिणी हजर. पाने–फुले यांच्या महिरपीने झोका गच्च भरून सजविला जाई. हरतालिकेला धोतऱ्याची झाडे, रुईची जांभळी फुले आणण्यासाठी पानांची माळ लागे. झाडा–झुडपांतून ती पाने शोधावी लागत. तेही संशोधन आम्ही विनातक्रार कित्येकदा केले आहे.
शाळेत जाताना बुचाची फुले गोळा करावी, त्याची गुंफून वेणी करावी व लगेच केसात माळावी, हा नेहमीचाच उद्योग. बुचाचे झाड ताडासारखे उंच. त्यामुळे ती फुले तोडणे शक्यच नसायचे. म्हणून वाऱ्याच्या झोताबरोबरच फुले पडतील या आशेने अर्धा–अर्धा तास आम्ही झाडाखालीच घालवत असू. हे सारे महाविद्यालयात गेल्यावर तर कधीही फुलांशिवाय माझे पान हालत नसे. रोजच गजरा. कधी अबोली, कधी जाई–जुई, तर कधी मोगरा. अगदी जांभळी, पांढरी, सोनेरी, कोरांटीची फुलेसुद्धा माझ्या केसावर फुलून येई. दसरा–दिवाळीच्या वेळी तर बागा अनेक तऱ्हेच्या शेवंतीने बहरून यायच्या. हा मोसम म्हणजे फुलांची पर्वणीच! छोटी बट शेवंती, गोंडा शेवंती, सोनेरी, पांढरी, पिवळी, अगदी गर्द लाल शेवंतीही या ऋतुत फुलून यायची आणि हिरव्यागार बागेला झेंडूची सोनपिवळी किनार नजर लागावी इतकी सुंदर दिसत असे. या सणांच्या दिवसांत अंगणात रांगोळीदेखील फुलांचीच असे.
रात्री जेवणानंतर शतपावलीची सवय लागली ती फुलांच्या ओढीनेच. जिवाला वेड लावणारे ते रातराणी, मधुकामिनी, मधुमालती, जाई–जुईचा मादक वास मन धुंद करून टाकत. अन् अवचित ती सुगंधाची खाण शोधण्यासाठी मन सैरभैर होई. खरे तर रातराणीचा जीव किती लहान, अगदी नखाएवढा! पण, सारा आसमंत भारून टाकण्याचे सामर्थ्य त्या चिमुकल्या फुलांमध्ये एकवटलेले असते. रात्रीची शोभा वाढविणारे जाई–जुईचे, सायलीचे नाजूक घोस अंधारातही इतरांना जीव तोडून सुगंध देत असतात. निसर्गाने दिलेले दान इतरांना मुक्तपणे वाटत असतात. कधी कधी कुंपणावर विविधरंगी बोगनवेलेही विराजमान झालेल्या दिसत; पण मला मात्र ते कागदी फूल कधीच आवडले नाही.
मला फुले आवडतात – अगदी फळांचीसुद्धा. पेरूची पांढरी पारदर्शक फुले, डाळिंबाची केशरी फुले, वांग्याची जांभळी, तर भेंडीची काहीशी लालसर मोठी फुले मी मन लावून बघते. त्यातील अनोखे लावण्य भुरळ घालते. बालकवींनी नाही का अगदी क्षुद्र वाटणाऱ्या गवतफुलाला आपल्या कवितेने अजरामर करून टाकले.
सृष्टीचे सारे सौंदर्य परमेश्वराने फुलांत उधळले आहे. नाजूक रंगरूप, अनोखे आकार, सुवास या सर्वांचे लेणे लेवून फुले जन्माला येतात. अगदी परमेश्वराच्या अंगाखांद्यावर खेळण्याचे भाग्यही त्यांनाच लाभले; पण ही फुले मात्र क्षणभंगुरतेचा शाप घेऊन सृष्टीवर येतात व मानवाला त्याच्या जन्मापासून तर अगदी मृत्यूपर्यंत साथ देतात. झाडावरून तोडले जाताना तोडणाऱ्याची इच्छा पुरवितात. न तोडता झाडावरच काही फुले राहतात, ती बिचारी आपला कार्यकाल संपताच निमुटपणे मातीत मिसळून जातात. अशा फुलांच्या निकट राहण्याचे भाग्य आपल्याला मिळाले. आता नवीन पिढी संकुचित घरात, टीचभर जागेत हा आनंद मिळवू शकणार नाहीत.
डाळिंबाची फुले कोणत्या रंगाची असतात?
पुढीलपैकी कोणत्या फुलांचा गजरा लेखिकेने माळल्याचा उल्लेख येत नाही?
‘नाजूक रंगरूप’ यातील अधोरेखित शब्द काय आहे?
‘शेवंतीही या ऋतूत फुलून यायची आणि हिरव्यागार बागेला झेंडूची सोनपिवळी किनार’ यातील अधोरेखित काय आहे?
सृष्टीचे सौंदर्य लेखिकेला कशात दिसते?
लेखिकेला न आवडणारे फुल कोणते?
फुलांच्या बाबतीत लेखिकेला कशामुळे दुःख वाटते?
‘मला फुले आवडतात’ यातील अधोरेखित काय आहे?
सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 129 ते 135 यासाठी योग्य पर्याय निवडा.
पावसाळ्यात माझा सगळ्यात आवडता उद्योग म्हणजे अंगावर पांघरूण घेऊन, डोळे मिटून कौलारावर वाजणारा पाऊस ऐकणे. खूप मजा येई असा पाऊस ऐकताना. कौलांवर वाजणाऱ्या जलधारा, त्यातून आत उडणारे तुषार, सगळीकडे कुंद वातावरण आणि तोंडावर पांघरूण घेऊन, कानात प्राण आणून पाऊस ऐकणारी मी. पण हा आनंद फार वेळ घेता येत नसे. कारण सकाळी सव्वा नऊ–साडे नऊ वाजता वडील शाळेत जायला निघत तेव्हा आईचा सगळा स्वयंपाक झालेला असे. आमची न्याहारी आणि वडिलांचे जेवण बरोबरच झाले पाहिजे, हा नियमच होता. त्यामुळे पावसाचं गाणं अर्धवट सोडून उठावचं लागे. पावसाच्या आणि थंडीच्या दिवसात आमची न्याहारी म्हणजे एक मज्जाच होती. माझी आई बाजरीच्या भाकरी करी. त्या दुरडीत न ठेवता मोठ्या परातीत थोड्या पसरून ठेवी. त्यातली वाफ जाऊन त्या थंड झाल्या की माझे वडील त्या भाकरी परातीत बारीक कुस्कुरीत. त्यात ओंजळभर साजूक तूप घालीत. बारीक फोडलेला गूळ घालीत. त्या काल्याचा एक एक भला मोठा लाडू बनवीत आणि आम्हाला प्रत्येकाला देत. माझ्या वडिलांच्या भारदस्त हातांनी बनविलेला तो गुळ–तुपाचा लाडू संपता संपत नसे. पण तो संपवावाच लागे. कारण आमचं खाणं झाल्याशिवाय वडील तिथून उठत नसत.
आमची न्याहारी आणि वडिलांचं जेवण झालं की वडील शाळेत जायला निघत. पांढरेशुभ्र, तलम असे टाटा फिनलेचे धोतर, पांढराशुभ्र नेहरू शर्ट, त्यावर बिन बाह्यांचा खादीचा कब्जा किंवा लांब हातांचा काळा कोट, डोक्यावर गांधी टोपी, पायात रबर सोल मारलेल्या कोल्हापुरी वहाणा अशा वेषात माझे वडील शाळेत निघाले की मी त्यांचं बोट पकडून त्यांच्या मोठ्या काळ्या छत्रीत रस्त्यापर्यंत जात असे. कोणी ना कोणी थांबवून वडिलांशी बोलत उभे राहत तेव्हा मी वडिलांच्या धोतराचा सोगा पकडून उभी राही. माझे वडील दूर जाऊ नयेत असे मला वाटे. ते मला म्हणत, ‘उजा! शाळेत जायचं बरं का. पळा आता.’ मग मी भिजत भिजत धावतच घरी येई.
‘सव्वा नऊ–साडे नऊ वाजता वडील शाळेत जायला निघत.’ या वाक्यातील अधोरेखित शब्द ओळखा.
‘बाजरीच्या भाकरी’ हे काय आहे?
लेखिकेचा आवडता छंद कोणता?
‘पारदर्शक’ या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द ओळखा.
‘आईचा सगळा स्वयंपाक झालेला असे.’ यातील अधोरेखित काय आहे?
‘पांढरेशुभ्र तलम असे टाटा फिनलेचे धोतर’ यातील अधोरेखित काय आहे?
‘तुषार’ या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता?
“अश्विनीला ओरिया भाषा तिच्या जन्मापासून येते आणि ती इंग्रजी आणि हिंदी शिकते.” या विधानाच्या आधारे पुढीलपैकी कोणता पर्याय हा बरोबर नाही?
नैमित्तिक प्रेरणा तेंव्हा असते जेंव्हा __________
कृपा आणि करण हे दोघे जुळे भाऊ मणिपुरीची एक बोली वापरतात मात्र बोलताना त्यांच्यात फरक जाणवतो. बोलीभाषा बोलण्याची त्यांची वैयक्तिक शैली म्हणजे __________.
भारतीय राज्य घटनेमध्ये इंग्रजीला कोणता दर्जा देण्यात आला आहे?
प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या स्वतंत्रपणे उणिवा आणि क्षमता जाणून घेण्यासाठी केलेली चाचणी म्हणजे __________.
अदितीला भूतकाळाचे नियम माहित आहेत, पण तिला त्याचा योग्य संदर्भात वापर करता येत नाही. तिला कोणत्या प्रकारचे ज्ञान आहे?
भाषेच्या संदर्भात पुढीलपैकी कोणते विधान बरोबर नाही?
भाषावर्गात प्रकल्प विकसित करणे आणि प्रकल्प कार्य करणे यात कोणत्या क्रमाने क्रिया सहभागी असतात?
‘ऐकणे’ यासाठी अधोगामी (Top-down) पद्धतीत याचा समावेश असतो.
इयत्ता सातवीच्या शिक्षिकेला लेखन कार्यात एका माणसाचे तपशील लिहायला सांगायचे आहेत. ती वर्गाबाहेर जाऊन एका फेरीवाल्याला त्याच्या टोपली सह घेऊन येते. ती त्याला जवळपास सात मिनिटे वर्गात थांबायला सांगते आणि विद्यार्थ्यांना गटात बसून त्या फेरीवाल्याचे विवरण/तपशील लिहिण्यास सांगते. या उपक्रमात त्या फेरीवाल्याची काय भूमिका आहे?
इयत्ता सातवीची शिक्षिका मुलांना मजकुरातील लोक आणि समाज यांचे महत्त्व आणि ओळख या बद्दल समजून घेण्यास सांगते. या उपक्रमातून शिक्षिकेला विद्यार्थ्यांच्या कोणत्या क्षमतेला उत्तेजन देण्याचे लक्ष्य आहे?
राष्ट्रीय शैक्षणिक नीती (NEP) 2020 ने पुरस्कृत केलेल्या अभिजात भाषेच्या अभ्यासासंदर्भात पुढीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे?
पुढील उतारा वाचा आणि मजकूर कोणत्या विषयाच्या नोंदीशी संबंधित आहे ते सुचवा.
“क्रांती झाल्यानंतर, अचानक हे बदलता येऊ शकते असे वाटले. युरोप आणि एशिया सह जगातील अनेक भागात वैयक्तिक अधिकार आणि नियंत्रित सामाजिक अधिकार याबाबत नवीन विचारांवर चर्चेला सुरुवात झाली. भारतात, राजा राममोहन राय आणि डिरोझियो यांनी फ्रेन्च राज्य क्रांतीच्या प्रस्तुतत्तेची चर्चा केली. वसाहतींच्या विकासानंतर या विचारांची सामाजिक परिवर्तनाच्या संदर्भात पुनर्मांडणी झाली.”
इयत्ता आठवीचे शिक्षक सुभाष खेदाने म्हणतात, “भाषिक मूल्यमापन सर्वसाधारणपणे ग्रहण कौशल्यांना (Receptive Skills) महत्त्व देत नाही.” त्यांच्या मते ग्रहण कौशल्ये म्हणजे __________.
विद्यार्थ्याला कळते, समजते की भाषा ही एक व्यवस्था म्हणून कार्य करते __________.