जोंधळ्याच्या कोवळ्या ताटांचे तुकडे लेखिका कोणाला घालीत असे ?
- (1) बैलांना
- (2) घोड्यांना
- (3) वासरांना
- (4) म्हशींना
You are reading the question paper with answers. This is not the timed test: no clock is running and nothing is being scored.
Go to the timed test →सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 91 ते 99 यासाठी योग्य पर्यायाची निवड करा.
माझे गंधाचे वा सुगंधाचे वेड गावरान पद्धतीचे आहे आणि गावरानाने ते जोपासलेले आहे. हे लहानपणापासूनचे आहे. तेव्हापासूनच माझी गंधग्रहणशक्ती मोठी तीव्र असावी. चवीचे जेवण झाले, की हात धुवून, परकराला पुसून, हाताचा द्रोण करून त्यात नाक बुडवून भरभरून वास घ्यायचा ही माझी नेहमीची आवड. कांद्याची खमंग आमटी. सायीचे दही नि भात यांचे जेवण करावे आणि त्या संमिश्र वासाचा आनंद मनसोक्त लुटावा. अजून मला असे करावेसे वाटते. आईने ठेवणींची पेटी उघडली, की प्रत्येक वस्त्राची घडी प्रथम माझ्या नाकावर मी घेई. तो नव्या, पण जुन्या कपड्यांचा गार सुगंध मला फार आवडायचा. गर्द रानातील वृक्षांचा वास, भुईमुगाचे ओले वेल उपटल्यावर त्यांना येणारा दुधाळ हिरवा उग्र वास, तुरकाठ्याच्या जळणावर तापविलेल्या दुधाचा वा चहाचा वास ... किती नि किती तऱ्हेचे वास मी लहानपणी अनुभवले असतील. मनात भरून ठेवले असतील.
ज्या तवंदीगाव या खेड्यात माझी लहानपणची चार-पाच वर्षे आणि शिकत असतानाच्या सुट्टीचे दिवस गेले, त्या तवंदीत ही माझी आवड जोपासली गेली. तेव्हाची एक गोष्ट आठवते. आमची शेती असल्याने घरात बैल, गाई, घोडे, म्हैस अशी गोठाभर गुरे होती. त्यात नेहमी पाच-सात लहान मोठी वासरे असायचीच. या वासरांसाठी जोंधळ्याची कोवळी ताटे रोज कुणी शेतातून आणायचे. ती कुऱ्हाडीने तोडून त्याचे बोटभर लांबीचे तुकडे करून मी ते वासरांना घालीत असे. तुकडे करण्यासाठी आमच्या सतबा पाटलांनी मला लहान पात्याची कुऱ्हाडही दिली होती. बाटूक तोडून सुपात घेतले, की त्याचा किती वास घेतला तरी मला पुरे व्हायचे नाही. कुणाला वाटायचे, मी चोरून ते खातेच आहे. पण त्याचा गंध ... सालांचा औषधी वास, कोवळ्या भेंडाचा निरशा दुधासारखा वास आणि पानांचा येणारा जिरेसाळीच्या भातासारखा वास ... त्यांचे मिश्रण म्हणजे मला पंचपक्वान्नांचे जेवणच वाटायचे. सतबा पाटील ओरडायचे तेव्हा मी सुपातून नाक काढायची.
निरनिराळ्या गावांतील खूप बागा मी पाहिल्या आहेत. देखण्या, तशाच मिश्र सुगंधाने घमघमणाऱ्या. पण या बागांना माझ्या मनात स्थान नाही. त्या मी विसरले. मुंबईला असताना आमच्या घरी सुक्या पानात मळकट दोऱ्याने गुंडाळलेली फुलाची एक पुडी रोज येई. देवासाठी ती उलगडली, की जो असेल तो वास येई. त्या वासाने माझ्या मनात तवंदीची ब्रह्माची बाग उभी राही. मला वाटते, गंधाच्या कणात ही एक मोठी शक्ती असावी. डोंगरावर गाव, डोंगराच्या तळाशी ब्रह्माचे देऊळ. तेथून खाली दगडी बांधीव पायऱ्यांवरून गेले, की मग खूप मोठे वृक्ष आणि एक फळ्यांचा लहानसा पूल, वहाळावर बांधलेला. डोंगरातून वाहून येणाऱ्या पाण्यावर ती बाग उभी केलेली. बागेत आतील बाजूला एक मोडकी झोपडी. शेजारी घमघमणारा हिरवा चाफा आणि पुढे ओल्या गार वाफ्यातील फुलझाडांचे हिरवेगार गंधच गंध. लहान पाटातून वाहणारे पाणी, काठाने कर्दळीची झाडे; कुठे सुपारीची, कुठे केळीची रांग. मध्ये वाफेच वाफे. निशिगंधाचे, कृष्णकांचनाचे, चटक चांदणीचे, मोगऱ्याचे, हळदीचेही. तुळशीचा तर केवढा मोठा चौक. त्या बागेचा संमिश्र गंध मला दुसरीकडे कोठेच जाणवला नाही.
जोंधळ्याच्या कोवळ्या ताटांचे तुकडे लेखिका कोणाला घालीत असे ?
पुढीलपैकी संख्यावाचक विशेषण ओळखा :
‘सरिता’ या शब्दाच्या अर्थाचा कोणता शब्द उताऱ्यात आलेला आहे ?
बागांमधून येणारा सुगंध कसा आहे ?
पुढीलपैकी सामान्यनाम नसलेला शब्द ओळखा :
फुलांच्या पुडीचा वास घेतल्यावर लेखिकेसमोर काय उभे रहात असे ?
‘निरनिराळ्या गावांतील खूप बागा मी पाहिल्या आहेत’. यातील अधोरेखित शब्द कोणते विशेषण आहे ?
‘त्या तवंदीत ही माझी आवड जोपासली गेली’ यातील अधोरेखित कोणते क्रियापद आहे ?
लेखिकेला दुधाळ हिरवा उग्र वास कशाचा येतो ?
सूचना : पुढील कविता वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 100 ते 105 यासाठी योग्य पर्यायाची निवड करा.
घन घुंगुरवाळा आला.
कौलांवर रुणुझुणु झाला.
या फांद्यांवर तान्हेल्या
हळुवार सरी थरथरल्या;
हा पाउस की फुलझेला ?
घन घुंगुरवाळा आला.
लाजरे पाखरू भिजले,
मातीतुन गाणे रुजले;
नादात आपुल्या न्हाला,
घन घुंगुरवाळा आला.
पालखी नव्या नवलाची,
सावळिया शुभ शकुनाची
घेउनी निघाली याला,
घन घुंगुरवाळा आला.
‘फुलझेला’ ही उपमा कोणाला दिलेली आहे ?
‘लाजरे पाखरू भिजले
मातीतून गाणे रुजले’
यातील विशेषण कोणते ?
‘पालखी’ हे कशाचे प्रतीक आहे ?
‘हळुवार सरी थरथरल्या’ यातील ‘सरी’ हे काय आहे ?
‘मातीतुन गाणे रुजले’ या ओळीतून काय सूचित होते ?
ढगासाठी कवितेत न वापरलेला शब्द कोणता ?
एखाद्या विषयावर खूप चिंतन करूनही एका मुलाला स्वतंत्रपणे एखादा परिच्छेदही लिहू शकत नाही. मात्र हेच लेखन तो मोठ्या माणसाच्या किंवा मित्राच्या मार्गदर्शनात लिहू शकतो. हे मार्गदर्शन म्हणजे __________.
__________ या प्रकारच्या शिक्षणात मुलाला बुद्धिमत्ता नि तर्क यासारख्या वरच्या पातळीवरच्या प्रक्रियेची गरज भासते.
काही शब्द चुकीचे लिहिलेले असतानाही तुम्ही विद्यार्थ्यांच्या एकूण भाषा वापराचे कौतुक करता. तुम्ही तुमच्या वर्गात __________ या पद्धतीचा वापर करता.
तुम्ही हिंदी भाषक शिक्षक आहात आणि तुमची बदली पंजाब परिसरातील प्राथमिक शाळेत होते. आता तुम्हाला तिथली भाषा येत नाही. त्यामुळे तुम्ही काय केले पाहिजे ?
‘मजकुरातून विशिष्ट प्रकारची माहिती मिळविण्यासाठी तिचे बारकाईने आणि लक्षपूर्वक वाचणे’. या प्रकारच्या कौशल्याला __________ आकलन म्हणतात.
भाषा शिक्षणात नैदानिक चाचणी (Diagnostic Test) चा वापर कोणत्या उद्दिष्ट पूर्तीसाठी केला जातो ?
पाठ्यपुस्तकाच्या संदर्भात पुढीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे ?
पुढीलपैकी कोणत्या उपक्रमातून विद्यार्थ्यांची मौखिक भाषा विकसित करण्यासाठी शिक्षकांना मदत मिळते ?
‘भाषा स्वच्छंदी असते’ असे जेव्हा आपण म्हणतो, तेव्हा आपल्याला __________ म्हणायचे असते.
व्याकरण शिक्षणाची निगमन पद्धती (Deductive approach) या गोष्टीचा पुरस्कार करते की आपण, __________.
सत्याच्या पलिकडे जाऊन अंदाज लावणे, अनुमान करण्याची पद्धत म्हणजे __________.
शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना मुक्त लेखनासाठी प्रवृत्त करावे; कारण मुक्त लेखनाचा विद्यार्थ्यांना महत्त्वाचा फायदा होतो. योग्य पर्याय निवडा.
पाचवी इयत्तेचे शिक्षक म्हणून तुम्ही विद्यार्थ्यांना पाठ काळजीपूर्वक वाचायला सांगता. नंतर तुम्ही विद्यार्थ्यांना प्रश्नांची ससंदर्भ उत्तरे द्यायला सांगता. या प्रक्रियेतून तुम्ही विद्यार्थ्यांचे कोणत्या प्रकारे उत्तेजन देता ?
भाषा आत्मसात करण्याची प्रक्रिया घडते जेव्हा __________.
वर्गात मातृभाषा वगळणे हे पुढीलपैकी कोणत्या पद्धतीचे वैशिष्ट्य आहे ?
सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 121 ते 128 यासाठी योग्य पर्यायाची निवड करा.
आंबा नावातच गोडवा आहे. केळी, सफरचंद, पपई आणि अनेक फळं वर्षभरच हजर असतात, पण आंबा दोन महिन्यांसाठीच येतो आणि सगळ्यांची विकेट काढतो. हिंदी भाषेत याला ‘आम’ म्हणतात, पण खऱ्या अर्थाने हा ‘खास’ आहे. याच्या अनेक प्रजाती आहेत. हापूस, लंगडा, बदामी, दशेरी, केसर, नीलम आणि हो तो पोपटनाक्या तोतापुरी.. मराठी माणसासाठी हापूस म्हणजे जीव की प्राण. काहींसाठी तर आंबा म्हणजे फक्त हापूस. हापूस म्हणजे सुवासिक, पिवळा धमक, काहीशी केशरी झाक असलेला, विचार केला तरी तोंडाला पाणी सुटतं, बघा ना..
हापूस साधारणपणे एप्रिल मे महिन्यात बाजार व्यापून टाकतो. रत्नागिरी हापूस, देवगड, पावस, मंडणगड ही नावं तो फळवाला आपल्याला सांगतो आणि मग घासाघीस आणि चर्चेला विषयच राहत नाही. ‘नक्की रत्नागिरी ना’ असे जुजबी विचारत आपण या फळांच्या राजाला आपल्या पिशवीत मानाचे स्थान देतो.
मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेशमध्ये ‘लंगडा’ला महत्त्व जास्त. याला लंगडा नाव कसे पडले हे कोडेच आहे, पण नाव लंगडा असूनही विक्री आणि रसनेच्या शर्यतीत हा पहिला नंबर पटकावणारा, आंब्यांच्या इतर जाती जशा पिकल्यावर किंवा तयार झाल्यावर आपला रंग बदलतात तसे लंगडाच्या बाबतीत होत नाही, तो कच्चा असताना हिरवा आणि पिकल्यावरही हिरवाच. बाजारात पहिला नंबर मात्र बदामीचा, कर्नाटकचे हे फळ साधारणपणे मार्चपासून दिसू लागते. केसर किंवा गीर केसर आंबा म्हणजे स्वाद आणि सुवासाचे अप्रतिम मिश्रण.
माणसांच्या नावांसारखी नावं असलेल्या काही प्रजाती आहेत. कॅरेबियन बेटातील ‘जुली’, त्रिनिदादचा ‘ग्रॅहम’, अमेरिकेतील ‘रुबी’ आणि ‘फोर्ड’, भारतात ‘मनोहर’, ‘नीलम’, ‘मल्लिका’ यात जुलीचे वैशिष्ट्य म्हणजे याचा आकार अंडाकृती किंवा गोलाकार असतो. ‘रासपुरी’ नाव ऐकलेलं वाटत नाही ना.. आपल्याकडे म्हणजे महाराष्ट्र किंवा उत्तर भारतात याची तितकीशी ओळख नाही, पण दक्षिण भारतात हा खूपच प्रसिद्ध. हे फळ चवीला अप्रतिम आहेच, पण नावाप्रमाणे यात भरपूर रस असतो म्हणूनच यांचे नामकरण रासपुरी झाले असावे. असाच ‘बंगनपल्ले’ हा आंध्र प्रदेशात आपल्या हापूसप्रमाणे प्रसिद्ध. बंगनपल्ले राजवट हे याचे मूळ असल्यामुळे हा आंबा त्याच नावाने ओळखला जातो.
आंबा हा फक्त जिव्हेचे चोचले पुरवत नसून शरीरासाठीही अत्यंत गुणकारी आहे. मुख्य म्हणजे बलवर्धक आहे आणि पोटाच्या अनेक विकारांवर उपायकारक आहे. आंबा खाल्ल्यामुळे शरीराला व्हिटॅमिन अ, इ, उ, ए आणि ङ मिळतं. आंब्यात मँगीफेरीन नावाचे अँटिऑक्सिडंट असतं, तसंच पोटॅशियम आणि मॅग्नेशियममुळे हृदयसंबंधी रोग होण्याची शक्यता कमी असते. आणि हो, हे सर्व गुण असल्यामुळे आंब्यामुळे शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती म्हणजेच इम्युनिटी वाढते. आयुर्वेदानेही आंबा श्वास, त्वचा आणि आमाशयासाठी उपयुक्त मानला आहे. युनानी वैद्यकशास्त्रानुसार क्षयरोगाच्या उपचारासाठी पिकलेले आंबे अतिशय उपयुक्त असतात.
‘शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते’. या वाक्यातील क्रियापद शोधा.
‘किरकोळ’, ‘तात्पुरता’ या आशयाचा कोणता शब्द उताऱ्यात आहे?
लेखकाच्या मते विक्रीच्या बाबतीत पहिला क्रमांक कोणाचा?
महाराष्ट्रात फारसा परिचित नसलेला आंबा कोणता?
उताऱ्याप्रमाणे मार्च महिन्यापासून बाजारात दिसू लागणारे फळ कोणते?
पुढीलपैकी कोणत्या शब्दाचे अनेकवचनी रूप ‘ए’ कारान्त होते?
आंब्याची कोणती प्रजाती राजवटीच्या नावाने प्रसिद्ध आहे?
आंब्यामुळे काय होते? चुकीचा पर्याय शोधा.
सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 129 ते 135 यासाठी योग्य पर्यायाची निवड करा.
कोणत्याही ऋतूत पांदीकडेच्या कोणत्या ना कोणत्या वनस्पतींना फुलांचा-फळांचा बहर असायचाच. या पांदीतून चालताना हात लांब करून चिंचेचा पाला ओरबडून चघळणे, कच्ची बोरे, करवंदे काढून तोंडात टाकणे, घाणेरीच्या जांभळ्या-काळ्या फळांचे गेंद खुडून चालताना एका एकाची रुची चाखणे हे मला फार आवडायचे. शिवाय निरनिराळी फुले तोडायची ती निराळीच. एक गुराखी मुलगा आपल्या म्हशीच्या पाठीवर आरामात झोपून या पांदीतून जाता-जाता हा बाजूचा मेवा काढून तो मटकावत आराम प्रवास करायचा. ते बघायला गंमत वाटायची. शेतावरचे माळवे आणायला भागूबाई निघाली, की मी तिच्या मागून जात असे. मला या पांदीच्या वाटेने जाणे फार आवडायचे. सत्याप्पा शेतावर कामाला निघाला, की मी निघालेच. खांद्यावर शेतीचे अवजार, हातात बैलांचे कासरे असा तो निघाला, की मागून मी.
या पांदीत रहदारी अशी ठरावीक वेळीच. सकाळी दिसते न दिसते तो शेतावर कामाला निघालेल्यांची. जरा ऊन वर आले, की गोवारी खिल्लारी आणि त्यांच्या पाल्यांची. दाटीवाटीने एकमेकाला ढुशा देत निघालेल्या त्या गजगामिनी म्हशी आपल्या डोळ्यातील पांढरे दाखवीत फुस्स करून तिरक्या नजरेने रोखून बघू लागल्या, की कुठे पळू व्हायचे. शिंगांनी एकमेकींना टोकत निघालेल्या गोमातादेखील हलकीशी लाथ द्यायला कमी करायच्या नाहीत. पांदीतून बाजूला पळायला वाव नसतो. पुढे तरी पळा किंवा मागे तरी. यावेळी जाणे जरा अवघडच. अगदी मागे राहावे तो नाका-तोंडातून धूळच धूळ. पण हे सगळे सोसूनही जायला हवे असायचे. कारण कळपांचे गोवारी कधी त्या गुरांच्या मधून चालत, कधी गुरावर बसून पावा वाजवीत. पावा-बासरीचा तो स्वरसमूह किती ऐकावा तेवढा थोडाच वाटे.
ही वर्दळ संपली, की तीन-चार तास पाणंद स्वस्थ असायची. चढत्या उन्हात पेंगत असायची. सूर्य डोक्यावर आला, की पुन्हा जागी व्हायची. आता या पांदीतून रंगी-बेरंगी धडोती नेसलेल्या गावच्या सुना-लेकी जात असायच्या. या पाखरांच्या थव्यासारख्या तिनापाचाच्या घोळक्याने चालत. डोक्यावर पाटीत तीन-चार लोटकी कालवण-कोरड्यासाची, दही-ताकाची. फडक्यात बांधलेली भाकरीची चळत, काखेत घागर आणि हातात, तांब्या दुसऱ्या हातात एखादा फाटा-जनावरांना दूर करण्यासाठी. शेतावरील घरच्या माणसांसाठी न्याहरी नेणाऱ्या या मुली. पावलांना सोबत थट्टा मस्करी, राग-लोभ सर्व काही. बरोबर अनवाणी पायातील जोडव्यांची किणकिण. रिकाम्या पाट्या घेऊन या परतल्या, की पाणंदीला पुन्हा विश्रांती ती तिन्हीसांजेपर्यंत.
‘सत्याप्पा शेतावर कामाला निघाला’. या वाक्यातील कर्म ओळखा.
‘पांदी’/‘पाणंद’ म्हणजे काय?
उताऱ्यातील ‘धडोती’ या शब्दाचा अर्थ काय?
‘गजगामिनी म्हशी’ यातील अधोरेखित काय आहे?
प्रस्तुत उताऱ्यात पुढीलपैकी कोणत्या फळाचा उल्लेख आलेला नाही?
पाणंद कधी स्वस्थ व्हायची?
‘पुढे तरी पळा किंवा मागे तरी’ यातील ‘तरी’ हे काय आहे?
भाषाशास्त्रीय क्षमता विद्यार्थ्यांना कशाप्रकारे मदत करते?
प्राथमिक पातळीवर शिक्षक साधारणपणे विद्यार्थ्यांना रंग भरण्यास रेखांकन करण्यास प्रवृत्त करतात. याचा कोणता लाभ होतो?
मुले उत्तम प्रकारे भाषा शिकतात जेव्हा __________.
शिक्षिका वर्गात सामूहिक चर्चा आणि सवंगड्यासोबत चर्चा याचे वर्गात आयोजन करते. ती उच्चारण आणि स्पेलिंग याकडे फारसे लक्ष देत नाही. ती कोणत्या पद्धतीचा अवलंब करते?
शिक्षक या नात्याने तुमच्या लक्षात येते की पाठातली भाषा ही विद्यार्थ्यांसाठी कठिण आहे. तुम्ही भाषा सोपी करता आणि तुमच्या विद्यार्थ्यांच्या अनुरूप आशयात बदल करता. तुमची ही कृती म्हणजे __________.
शाळेत जाणार असल्यामुळे राजू आज खूप खुश आहे. कुटुंबातील तो शाळेत जाणारा पहिला आहे. त्याच्या कुटुंबातील कोणीही, अगदी आई-वडील सुद्धा, कधीही शाळेत गेले नव्हते. राजू हा कोणत्या प्रकारचा विद्यार्थी आहे?
शिकवत असताना तुमच्या लक्षात येते की पाठ्यपुस्तकात सुरुवातीला गाणी आणि चित्रकथा आणि शेवटी मुळाक्षरे आहेत. भाषा शिक्षणात या प्रकारच्या व्यवस्थेचा पुरस्कार कोणती पद्धती करते?
जेव्हा भाषा कोणत्याही पद्धतशीर सरावाशिवाय नैसर्गिकपणे शिकली जाते, तेव्हा तिला __________ म्हणतात.
‘विद्यार्थ्यांनी प्रश्न सामूहिकपणे सोडवावे, जोडीने किंवा गटातून’ हे कोणत्या पद्धतीचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे?
‘प्रदूषण’ या विषयावर अभ्यास ठरवताना तुम्ही कोणती गोष्ट सर्वात अगोदर करायला पाहिजे?
शिक्षिका विद्यार्थ्यांना ‘पाणी’ या विषयावर परिच्छेद लिहायला सांगते. विद्यार्थी ते विज्ञान आणि समाजविज्ञानाच्या वर्गात काय शिकले. यावर चर्चा करतात आणि नंतर परिच्छेद लिहायला सुरुवात करतात. हे कशाचे उदाहरण आहे?
तुमचा जन्म आणि वाढ अशा गावात होते जिथे सगळी माणसे हिंदी बोलतात. तुम्हीही कुठल्याही शाळेत न जाता ती भाषा वापरू लागता. नंतर जेंव्हा तुम्ही शाळेत जाता, तेव्हा तुम्ही इंग्रजी, संस्कृत, हिंदी आणि उर्दू शिकता. आता तुम्ही धाराप्रवाह इंग्रजी बोलता. तुमची पहिली भाषा कोणती?
शिक्षिका वर्गात वास्तव जीवनातील, छत्री, रेनकोट, स्क्रू ड्रायवर सारख्या वस्तू आणते. ती मुलांना दोन तीन वाक्यांत वस्तूंचे वर्णन करण्यास सांगते. तिने वर्गात आणलेल्या वस्तूंना तांत्रिक दृष्ट्या काय म्हणता येईल?
वर्गात ‘काळ’ ही संकल्पना शिकविण्यासाठी तुम्ही एकाच माणसाचा एक 15 वर्षांपूर्वी काढलेला आणि एक नुकताच काढलेला फोटो वापरता. तुम्ही चर्चेला सुरुवात करून त्याचे आत्ताचे नि मागचे दिसणे, त्याच्या सवयी यावर बोलता. तुम्ही __________ याचा वापर करता.
विशिष्ट इयत्ता किंवा अभ्यासक्रमाच्या शेवटी विद्यार्थ्यांने आत्मसात करावयास पाहिजेत असे ज्ञान, कौशल्य आणि वर्तन यांचे वर्णन असलेला अहवाल म्हणजे __________.