लेखिकेचा जीव उतारवयात कशात रमतो ?
- (1) शहरी वातावरणात
- (2) वेगवेगळी ठिकाणे फिरण्यात
- (3) निरनिराळे पदार्थ करून इतरांना खाऊ घालण्यात
- (4) गावाकडच्या शेतात आणि मातीत
You are reading the question paper with answers. This is not the timed test: no clock is running and nothing is being scored.
Go to the timed test →सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 91 ते 99 यासाठी योग्य पर्यायांची निवड करा.
गावाकडे घर केले तेव्हाच घराजवळ दोन गुंठे जमीन ठेवली, त्यात सेंद्रिय भाजीपाला करता यावा हा उद्देश. गेल्या वर्षी लॉकडाऊन सुरू झाल्यावर गावाकडे राहायलाच आलो. तेव्हा बऱ्याच भाज्या लावल्या. लॉकडाऊनमुळे हे नवीन दुर्लक्षित जग खुले झाल्याचा आनंद झाला. वर्षभर भाज्या पिकवल्या, त्या भाज्या खाण्यापेक्षा वाटण्यात समाधान जास्त होतं. मग मूग करावा असं वाटत होतं. मूग भरपूर होतील म्हटलं. मूग पेरला. पण कडेने भरपूर जागा राहिली मूग सगळीकडे उगवून आलाही नाही. मग वांगी, टोमॅटो, मिरच्या, फ्लॉवर, कोबी यांची रोपे कडेने लावली. पावटा, दोडका, घोसावळी, कारले यांच्या बिया टाकल्या. भेंडी, गवार, धना, मेथी, चाकवत, शेपू, पालकचे बी जागा दिसेल तिथे टाकले. पण मागच्या वेळी महिना दोन महिन्यांत काही काही भाज्या, कोथिंबीर सापडत होते आता काही लवकर दिसेना. सतत पाऊस पडत होता. मूग मात्र चांगला आला.
मुगाच्या शेंगा काळ्या पडू लागल्या. म्हणजे सुकून, पिकून तोडायला आल्या. पहिल्या दिवशी दोन बादल्या शेंगा सापडल्या. वाकून तोडताना कंबर दुखत होती. आता गौरी-गणपती साताऱ्याला बसवायचे तर शेंगांना आठवडाभर हात लागणार नाही. म्हणून मग गावाकडेच बसवायचे ठरवले. सणासाठी सून, मुलगा, नातू आले. पूर्वी या शेतात मोसंबीची बाग होती म्हणून या शेताला बागेतलं वावर किंवा शेत म्हणतात. या वावरात उसाची पारंपरिक पद्धतीने, लागवड न करता रोपे आणून लावायची, असं शिरबातात्यांनी सांगितले. नेहमीच उसाची लागवड पुरुष करतात. एक रोपे दोन फुटांच्या अंतरावर लावायचे. रोपे लावायला बायका लागतात. पाच बायका सांगितलेल्या. बायका आहेत तर मीही येते म्हटलं. मलाही काम शिकायला मिळेल. बायकांत, शेतात काम करायला छान वाटते. सगळ्या मिळून असल्या की शीण जाणवत नाही. मैत्री होते. नवऱ्यामागे शहरात गेली तरी मी मूळ शेतकऱ्याची लेक हे कसं विसरू शकेन. आवड आहे, शेतीमातीचं प्रेम, महत्त्व आहे. म्हणून आता या उतारवयात शेतात काम करावंसं वाटतं. थोडे दिवस राहिलेत आपले तर आपल्या मुळाकडे जाण्याची ओढ असावी तशी असेल. पण जीव रमतोय इथे शेतामातीत.
लेखिकेचा जीव उतारवयात कशात रमतो ?
लेखिकेला शेतात काम करायला आवडते कारण .....
‘मुगाची शेंग काळी पडणे’ ही कशाची सूचना असते ?
‘परंपरा’ या शब्दांचे योग्य विशेषण शोधा.
कोणत्या सणासाठी बाईंचे कुटुंबीय गावाकडे आले ?
लेखिकेला भाज्यांबद्दल कोणती गोष्ट जास्त समाधान देते ?
गावाच्या घराजवळ लेखिकेने जमीन राखून का ठेवली ?
शिरबातात्यांनी कोणती सूचना केली ?
मागच्या वेळेप्रमाणे पुढीलवर्षी लेखिकेला भाजी मिळाली नाही कारण .......
सूचना : पुढील कविता वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 100 ते 105 साठी योग्य पर्याय निवडा.
टप टप पडती अंगावरती प्राजक्ताची फुले
भिर भिर भिर त्या तालावरती गाणे अमुचे जुळे
कुरणावरती, झाडांखाली
ऊन सावली विणते जाळी
येतो वारा पाहा भरारा, गवत खुशीने डुले!
दूर दूर हे सूर वाहती.
उन्हात पिवळ्या पहा नाहती
हसते धरती, फांदीवरती हा झोपाळा झुले!
गाणे अमुचे लुकलुक तारा
पाऊस वर, मोर पिसारा या गाण्यातून फुले
फुलांसारखे सर्व फुला रे
सुरात मिसळुनी सूर, चला रे
गाणे गाती तेच शहाणे बाकी सगळे खुळे
पुढीलपैकी कोणत्या उपक्रमाचा कवीने सर्वात जास्त वेळा उल्लेख केला आहे ?
पुढीलपैकी गाण्यातून काय फुलत नाही ?
ताऱ्याचे चमकणे कसे सुचवले आहे ?
झाडाखाली कसली जाळी आहेत ?
‘शहाणा’ या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द शोधा.
कवितेतील ‘पृथ्वी’ या शब्दाचा समानार्थी शब्द शोधा.
पुढीलपैकी कोणत्या घटकाचा संस्थागत लेखनात समावेश होत नाही ?
भाषा संपादन आणि भाषा शिक्षणाच्या संदर्भात उपजत गृहित कल्पना कोणती ?
‘विषय-प्रधान भाषिक आदान’ म्हणजे........
पुढीलपैकी कोणती पद्धत भाषा शिक्षणात ‘शब्द आणि शब्दसंच’ यांना मूलाधार मानते ?
शालेय शिक्षणातील बहुभाषिकतेचे पुढीलपैकी कोणते उद्दिष्ट नाही ?
वाणी एक लेख मजकुरातील सर्वसाधारण तपशील जाणून घेण्यासाठी वाचत आहे. तिच्या वाचनाला काय म्हणता येईल ?
शाळा आधारित मूल्यमापनास उत्तेजन देण्यासाठी पुढीलपैकी कोणत्याही दोन उपयुक्त विधानांची निवड करा.
(a) यामुळे विद्यार्थी-शिक्षक दोहोंना स्वायत्तता मिळण्यास उत्तेजन मिळते.
(b) यामुळे शाळांना त्यांचे स्वतःचे नियोजन करण्यास वाव मिळतो.
(c) परीक्षा बोर्डाचे अधिकार काढून घेतले जातात.
(d) मूल्यमापनाचे नियोजन करण्यात विद्यार्थ्याचा एक सक्रिय विद्यार्थी म्हणून समावेश केला जात नाही.
कोणते शैक्षणिक तत्वज्ञान पुढील बाबीचा पुरस्कार करते ?
पूर्व निर्धारित सूचना श्रेणींच्या ऐवजी वास्तव जीवनावर आधारित परिस्थिती किंवा विशिष्ट परिस्थितीनुसार शैक्षणिक वातावरणाचा वापर करणे.
इयत्ता सहावीचा विद्यार्थी राहूल नवीन व्याकरणिक घटक शिकताना त्याची त्याने अगोदर जे काही शिकले आहे त्यासोबत सुसंगती लावतो. यातून पुढीलपैकी कोणती कृती लक्षात येते ?
इयत्ता सातवीची शिक्षिका सात वाक्यांचा एक लहान मजकूर वाचून दाखवते. ती विद्यार्थ्यांना मजकूर काळजीपूर्वक ऐकण्यास सांगून जवळपास तसाच मजकूर त्यांना तयार करण्यास सांगते (तंतोतंत त्या सारखा नाही). शिक्षिकेच्या या धोरणाला काय म्हणता येईल ?
शिक्षण निष्पन्नाच्या उद्दिष्टांच्या संदर्भात पुढीलपैकी कोणते विधान योग्य आहेत ?
(a) आशयकेंद्री शिक्षणाऐवजी क्षमता आधारित शिक्षणास उत्तेजन देणे.
(b) भाषेचा सर्जनशील वापर करण्याचे कौशल्य आत्मसात करण्यासाठी विद्यार्थ्यांना भाषा कौशल्यात प्राविण्य मिळविण्यास मदत करणे.
(c) विषयवस्तूत प्राविण्य मिळविणे आणि नंतर त्याचा वापर करण्याची क्षमता प्राप्त करणे.
(d) भाषेचा विशिष्ट कामासाठी वापर करण्यास विद्यार्थ्यांना मदत करणे.
व्याकरण शिकण्याच्या संदर्भात पुढीलपैकी कोणते विधान ‘प्रक्रियात्मक ज्ञानाचे’ नेमके वर्णन करते ?
शासकीय हायस्कूलची शिक्षिका उषाराणी आपल्या विद्यार्थ्यांना नित्यंदिनच्या वापरासाठी आणि औपचारिक वापरासाठी इंग्रजी बोलण्यास मदत करते. शिक्षिका आपल्या विद्यार्थ्यांमध्ये कोणते कौशल्य विकसित करण्याचा प्रयत्न करते ?
इयत्ता सातवीची शिक्षिका विद्यार्थ्यांच्या विशिष्ट प्रकारच्या चुका एकत्र करून त्यांना त्यांच्या चुकांबद्दल जागरुक करण्यासाठी महिन्यातून एकदा त्यांवर चर्चा करते. मात्र चुका कोणी केल्या आहेत हे ती सांगत नाही. ती विद्यार्थ्यांना त्या चुकांवर प्रतिसाद देण्यासही सांगते.
या धोरणाला काय म्हणता येईल ?
आपण शब्द ऐकतो, पाहतो आणि ओळखतो त्याला काय म्हणतात ?
सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 121 ते 128 यासाठी योग्य पर्यायांची निवड करा.
भारतात रेल्वेचं जितकं लोकांना आकर्षण आहे तितकं जगात कुणालाच नसेल. ड्रायव्हर हा कुठल्याही संस्थेत महत्त्वाचा भाग असतो. साधे आपण कुठे फिरायला गेलो तरी आपल्या गाडीच्या ड्रायव्हरला आपण अपार प्रेमानं सांभाळतो. इथे तर रेल्वेच्या इतक्या मोठ्या अजस्त्र पसाऱ्यात ड्रायव्हरचं महत्त्व आजही अबाधित आहे. पूर्वी अँग्लो-इंडियन लोक ड्रायव्हर असायचे. त्यावेळी कोळशाची इंजिनं असायची. तसली वाफेवर चालणारी इंजिनं आज कालबाह्य झाली, तरीही काही ठिकाणी रेल्वेची हौस म्हणून ती चालवली जातात. आज डिझेल/इलेक्ट्रिक यावर चालणारी नवीनवी इंजिनं आलेली आहेत. भारतीय रेल्वेचा प्रवास थक्क करणारा आहे. पृथ्वीच्या चोवीस प्रदक्षिणांइतके किलोमीटर आपली रेल्वे रोजच्या एका दिवसात धावत असते. ठाणे येथला पारसिकचा बोगदा 1916 साली बांधला. त्यावेळी नुकतीच रेल्वे रांगत होती. पण आता त्याच बोगद्यातून रोज असंख्य गाड्या ये-जा करतात. इंग्रजांनी बांधलेल्या अनेक स्टेशनापैकी व्हीटी स्टेशन हे एकमेव स्टेशन होतं ज्यावर पादचारी पूल नव्हता. किंबहुना, त्याची गरज वाटू नये अशीच त्याची रचना होती. जाता जाता इथे नमूद करतो, की व्हीटी स्टेशनचं जुनं नाव ज्या राणीच्या नावावर होतं, तिच्या घराण्यातून काही रक्कम दरसाल या स्टेशनच्या देखभालीसाठी यायची.
गाड्या सतत धावत असतात. एका निर्धारित गतीने धावताना समोर येणाऱ्या प्रत्येक घटनेला प्रतिसाद देत पुढे सरकावं लागतं. भोवताली रेल्वेचे रूळ आणि दगड असल्यामुळे ड्रायव्हर रूक्षच असतात असाच साधारण समज आहे. यात एकटेपणा हा त्यांच्या नशिबाने त्याला बहाल केलेला एक दुखरा सल आहे. निसर्गाच्या विरुद्ध वेळेत सतत घरापासून दूर राहणारा ड्रायव्हर माणसांत फार कमी रमतो, कारण भोवतालच्या लोकांच्या वेळेत तो घरात असतच नाही. दिवाळी, दसरा, कुठला सण, काळ, वेळ या कुठल्याच गणितात नसणारी अशी त्याची कामाची वेळ असते. मेल गाड्या साधारणपणे रात्रीच चालतात. त्यामुळे जेव्हा हा घरी असतो, तेव्हा सारं जग वेगळ्या दुनियेत असतं आणि हा मात्र मोठ्या कष्टाने स्वतःची झोप पूर्ण करत असतो. रेल्वेचा ट्रॅक हा भर वस्तीतून कधीच जात नाही, पण ट्रॅक आल्यावर मात्र त्याच्या भोवताली वस्ती इतकी गच्च होते, की ट्रॅक अगोदर की वस्ती यांच्या झगड्याला उगाचच सुरुवात होते. हळूहळू काळ बदलला. रेल्वेने कात टाकायला सुरुवात केली. तिचा पसारा वाढत असतानाच कमी श्रमाची डिझेल/इलेक्ट्रिक इंजिनं आली. त्यासाठी प्रशिक्षित मनुष्यबळ आवश्यक होतं. साधारण 1980 नंतर प्रशिक्षितांची पलटण रेल्वेत यायला सुरुवात झाली. तोपर्यंत कुणीही ड्रायव्हर बनू शकायचा. ज्याला कुठेच नोकरी नसायची, त्याला रेल्वेत ड्रायव्हरची नोकरी चटकन मिळायची.
निर्धारित या शब्दाचा समानार्थी शब्द शोधा.
रेल्वेचे सर्वात जास्त आकर्षण कोणत्या देशात आहे ?
कालबाह्य होणे या वाक्प्रचाराचा अर्थ शोधा.
पूर्वी रेल्वेची इंजिने कशावर चालत होती ?
मेल गाड्यांची सर्वसाधारणपणे वेळ कोणती असते ?
कोरडा या अर्थी उताऱ्यात आलेला शब्द शोधा.
रेल्वे-ट्रॅक आल्यावर काय घडते ?
व्हीटी स्टेशनचे वैशिष्ट्य म्हणजे .......
सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 129 ते 135 यासाठी योग्य पर्यायांची निवड करा.
गेल्या काही दिवसांत राज्याला पावसाने झोडपले. त्यामुळे बहुतांश भागातील नद्या दुथडी भरून वाहू लागल्या, अनेक ठिकाणी पूरसदृश स्थिती निर्माण झाली, तर काही ठिकाणी भूस्खलन होण्याचे प्रकारही झाले. मात्र यंदा पाऊस लांबल्याने पाण्याचा प्रश्न या पावसाने सोडवला ही दिलासादायक बाब... इतक्या मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडण्यास अरबी समुद्रात तयार झालेली द्रोणीय स्थिती कारणीभूत होती. द्रोणीय स्थिती हा पाऊस पडण्यातील मोठा हवामानशास्त्रीय घटक आहे. म्हणूनच हवामानातील द्रोणीय स्थिती, त्याची कारणे आणि त्याचे होणारे परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते.
द्रोणीय स्थिती म्हणजे पानांचा द्रोण किंवा इंग्रजी व्ही सारखा आकार असतो. ही द्रोणीय स्थिती अरबी समुद्रात म्हणजे भारताच्या पश्चिमेला असलेल्या गुजरातपासून केरळपर्यंत संपूर्ण किंवा कोणत्याही ठरावीक भागात तयार होते.
द्रोणीय स्थिती कशी तयार होते या बाबत हवामानशास्त्रज्ञ सांगतात, की जागतिक पातळीबरोबर आपल्या देशाच्या भूभागावरही हवेच्या दाबाचे पट्टे तयार होत असतात. ते हंगामानुसार बदलत असतात. प्रत्येक महिन्याला, दिवसाला सरासरी हवेच्या दाबाचे पट्टे ठरलेले असतात. भूमीवर किंवा समुद्रावरील ज्या बिंदूवर सारख्या प्रमाणात हवेचा दाब असतो, त्या ठिकाणाला समदाबाची ठिकाणे म्हणतात आणि ही समदाबाची ठिकाणे ज्या रेषेने जोडली जातात त्याला आयसोबार म्हणतात. जुलैमध्ये भारतात आयसोबार पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहत असतात. त्याच्या समांतर रेषा उत्तर भारतापासून दक्षिण भारतापर्यंत तयार होतात. पृथ्वीच्या चलनवलनामुळे त्या-त्या वेळी, त्या-त्या ठिकाणी हवेचे दाब तयार होतात. तसेच मान्सून काळात अरबी समुद्रात हवेचे दाब तयार होतात आणि आयसोबार दरम्यान एकाएकी कमी दाबाची घळ तयार झाल्यास त्याला द्रोणीय स्थिती म्हटले जाते. द्रोणीय स्थिती विशेषतः जून, जुलै, ऑगस्टमध्ये तयार होते. द्रोणीय स्थिती तयार होणे ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. द्रोणीय स्थिती तयार होण्यास भारतीय समुद्रीय द्विध्रुवता (इंडियन ओशन डायपोल) हा घटक सकारात्मक असणे अधिकच पूरक ठरते.
द्रोणीय स्थिती तयार होणे पावसासाठी अनुकूल असते. या द्रोणीय स्थितीमुळे मोसमी पावसाच्या अरबी समुद्राच्या शाखेतून पश्चिम किनारपट्टी आणि मध्य महाराष्ट्रात, मराठवाड्याच्या पश्चिमेकडील चार जिल्ह्यांत मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडतो. मात्र द्रोणीय स्थितीची तीव्रता किती त्यावर पावसाचे प्रमाण कमी-जास्त होते. द्रोणीय स्थिती तीव्र स्वरूपाची असल्यास समुद्राच्या पृष्ठभागापासून त्याची उंची जास्त असते. तीव्र स्वरूपाच्या द्रोणीय स्थितीमध्ये वारे द्रोणाच्या निमुळत्या आकारात येऊन आदळतात आणि तितक्याच वेगाने ते घाटमाथ्याच्या उंचीपर्यंत जाऊन आदळतात. द्रोणीय स्थिती तीव्र असताना घाटमाथा, पश्चिम किनारपट्टीच्या भागात मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडतो. मान्सूनच्या पहिल्या दोन महिन्यांत द्रोणीय स्थिती निर्माण झाल्यास भरपूर पाऊस पडतो.
येत्या दोन-तीन दिवसांत सध्याची द्रोणीय स्थिती काहीशी विरळ झाल्यास 18 जुलैपासून थोडी उघडीप मिळण्याची शक्यता जाणवते. मात्र, काही वेळा द्रोणीय स्थिती संपूर्णपणे नाहीशी होऊनही कोकण आणि घाटमाथ्यावर पाऊस पडू शकतो. केवळ त्यासाठी अरबी समुद्राच्या नैऋत्य किंवा पश्चिमेकडून येणारे मोसमी वारे बळकट असण्याची आवश्यकता असते. द्रोणीय स्थितीमध्ये पावसाची तीव्रता मात्र अधिक असते.
पुढीलपैकी कोणता महत्त्वाचा घटक द्रोणीय स्थिती तयार होण्यास पूरक ठरतो ?
जुलै महिन्यात भारतात आयसोबारचा प्रवाह कोणत्या दिशेला असतो ?
पुढीलपैकी महत्त्वाचा हवामानशास्त्रीय घटक कोणता ?
पुढे काही शब्दांचे मूळ रूप आणि त्याचे सामान्य रूप दिले आहेत. चुकीचा पर्याय शोधा.
लेखकाच्या मते या वर्षी कोणती बाब आश्वासक ठरली आहे ?
क्रियापद नसलेला पर्याय शोधा.
तीव्र द्रोणीय स्थितीमुळे काय घडते ?
इयत्ता आठवीची शिक्षिका विद्यार्थ्यांना पुढील स्वाध्याय देते. त्यावरून पुढील लेखनाला काय म्हणता येईल ?
‘आता विद्यार्थ्यांना छापील पुस्तकांची आवश्यकता नाही’ या विषयावर जोडीने बुद्धिमंथन करणे, कल्पनांना लिहून काढणे आणि त्या आधारावर एक चांगला मजकूर तयार करणे ज्यात दोन मत विषयाच्या विरोधात आणि दोन मत त्याच्या बाजूने असतील.
भाषा ग्रहण आणि भाषा शिक्षणाच्या संदर्भातील उपजत गृहित कल्पनेच्या बाबतीत पुढीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?
पुढीलपैकी ऊर्ध्वगामी (Bottom-up) श्रवण उपक्रम कोणते ?
भाषा शिक्षणात ‘साहित्याची/सामग्रीची शिक्षणशास्त्रीय सिद्धी’ (Pedagogical realization of materials) याचा अर्थ.........
शाळेतील सर्व मुले त्यांच्या शिक्षणाची सुरुवात मातृभाषेतून करतात आणि उत्तरोत्तर एकापेक्षा अधिक भाषा आत्मसात करतात. ‘शिक्षणात-भाषा धोरण’ या संदर्भात याला काय म्हणता येईल ?
संध्या ‘मशीन लर्निंग’ या वरील एक लेख काही माहिती मिळविण्यासाठी वाचते. तिचे हे वाचन म्हणजे ?
पुढील कृती म्हणजे........
“एका लहान मजकुराचे दोन भाग करुन किंवा त्यांतील वाक्ये आलटून पालटून एका गटाला दिली जातात. गटातील एक मुलगा ते वाक्य सांगतो नि दुसरा लिहितो. ही क्रिया पालटून पहिला मुलगा लिहितो नि दुसरा सांगतो. नंतर दोघेही एकत्र बसून पूर्ण मजकूर तयार करतात.”
‘शिकणे म्हणजे अर्थाचा शोध घेणे’ त्यामुळे शिक्षणाची सुरुवात त्याच मुद्यांपासून करावी ज्यांचा अर्थ लावण्याचा प्रयत्न मुले करीत असतात.
पुढीलपैकी कोणता पर्याय वरील शैक्षणिक तत्वज्ञानाचा पुरस्कार करतो ?
घटक-प्रधान भाषा आदान (form-oriented language inputs) म्हणजे.......
पुढीलपैकी ‘शिकण्यासाठीचे मूल्यमापन’ कोणते ?
उत्पादक शब्दसंग्रह म्हणजे काय ?
कवितेच्या अध्ययन-अध्यापनाच्या संदर्भात पुढीलपैकी कोणत्या विधानाचे तुम्ही समर्थन करणार नाही ?
शिक्षिका वर्गात वेगवेगळ्या विषयांवर मुलांशी बोलते, सादर करते. या भाषिक कौशल्याला काय म्हणतात ?
पुढील विधानातून कोणते व्याकरणिक ज्ञान सूचित होते ?
‘घटकाची माहिती, त्याचे विवरण आणि त्याचा मर्यादित सरावात वापर’
पुढील उपक्रमात कोणत्या नियतकार्याचा अंतर्भाव आहे ?
“विद्यार्थ्यांना हॉटेलचे मॅन्यूकार्ड देण्यात येते आणि त्यांना 1800 रुपयांच्या मर्यादेत चार जणांसाठी खाद्यपदार्थांची ऑर्डर द्यायची आहे. एक व्यक्ती शाकाहारी आहे. एकास मशरुमची एलर्जी आहे. विद्यार्थ्यांना घरी परत जाण्यासाठी रिक्शाभाडे म्हणून 70 रुपये शिल्लक ठेवायचे आहेत. विद्यार्थी काय ऑर्डर करणार आहे, त्यांची आवड, आणि परतीच्या प्रवासासाठी लागणाऱ्या रिक्शाभाड्याविषयी चर्चा करतात.”