CTET 7 Feb 2026 Paper 1 Marathi Language Question Paper with Answer Key

सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 91 ते 99 यासाठी योग्य पर्यायाची निवडा.
दक्षिण भारतातील अभयारण्यांना भेटी देणं मोठं आनंददायी आणि ज्ञानवर्धक असे. त्या परिसरातील सृष्टिसौंदर्याच्या दर्शनानं मन प्रफुल्लित व उल्हसित होई. अशाच पैकी वेदांतथंगल पक्षी-अभयारण्य होतं. आमचा मुक्काम मद्रासपासून जवळ असलेल्या चिंगलपेट इथं होता. अभयारण्य इथून छप्पन किलोमीटर अंतरावर होतं. नुकुताच पावसाळा संपलेला, तेथील बांधावर उभं राहून तळ्याकडे नजर टाकली तर पाण्यात वॅरिंगटोनियाचे डेरेदार वृक्ष विखुरलेले दिसत. या झाडांवर अगणित पाणपक्षी घरटी बांधत होते. तळ्यात भरपूर पाणी साचल्यामुळं मासेही विपुल होते. पक्ष्यांची पिल्लं या माशांवर पोसली जात. झाडाभोवती पाणी असल्यामुळं मांजर आणि मुंगूस यांसारख्या शत्रूंना पिलांपर्यंत पोचता येत नसे.
तमिळ भाषेत ‘वेदांतथंगल’ याचा अर्थ पक्ष्यांचा आसरा असा आहे. या क्षेत्राचं संरक्षण अठराव्या शतकापासून येथील गावकरी करीत आले आहेत; कारण तळ्याच्या पाण्यात पक्ष्यांची विपुल विष्ठा पडते. विष्ठामिश्रित पाणी भातशेतीला देण्यात येतं. त्यामुळे इथल्या शेतकऱ्यांना कृत्रिम खताची गरज लागत नाही. म्हणून इथले गावकरीच या अभयारण्याचं रक्षण करतात. पक्ष्यांच्या घरट्यांपर्यंत कोणाला जाऊ देत नाहीत. पाण्यातील झाडाझाडांवर बगळे, काळेभोर पाणकावळे, घोंगल्या फोडी, राखी ढोक, तसेच कंकर, ढोकरी आणि रातढोकरी यांची घरटी दिसत.
म्हैसूर शहराजवळ पंधरा किलोमीटर अंतरावर रंगनतिथ्थू नावाचे पक्षी-अभयारण्य आहे. कावेरी नदीच्या पात्रातील 1·66 चौरस किलोमीटर बेटावरील अभयारण्यात घोंगल्या (कालवे), फोडी (ओपनबिल स्टॉर्क), पांढरा कंकर, रातढोकरी, करोता, पाणकावळे आणि गायबगळे नेहमीच दिसतात.
पहिल्या वर्षाच्या सत्रात कर्नाटक आणि तमिळनाडू राज्यातील बंडीपूर आणि मधुमलाई या एकमेकांशेजारच्या अभयारण्यांना भेटी दिल्या. बंडीपूर इथं रानगवे आणि रानटी हत्तींचे कळप पाहिले. चितळांच्या झुंडीच्या झुंडी तिथल्या वनविश्रामगृहाभोवती सायंकाळी जमू लागत आणि सकाळी जंगलात निघून जात. मधुमलाई अभयारण्यात हत्तीवर बसून फेरफटका मारला. तिथली वनं मात्र दाट होती. रानगव्यांचे कळपच्या कळप चरताना दिसत. मदुराईपासून एकशेसाठ किलोमीटर अंतरावर केरळ राज्यातील पेरियार वन्यप्राणी अभयारण्य पाहिलं. पेरियार जलप्रकल्पाचा पाणपसारा दहा चौरस किलोमीटर आहे. सरणं आणि बेटं असलेल्या या जलाषयांच्या भोवती सुंदर वनं आणि गवती रानं पसरली आहेत.

सूचना : पुढील कविता वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 100 ते 105 यासाठी योग्य पर्यायाची निवडा.
हे एक झाड आहे; याचे माझे नाते
वाऱ्याची एकच झुळुक
दोघांवरून जाते.
मला आवडतो याच्या फुलांचा वास
वासामधून उमटणारे
जाणीव-ओले भास
पहिल्यानेच याची मोहरताना फांदी
ठेवली होती बाळगाणी
याच्या कटिखांदी
मातीचे झाड, झाडाची मी, माझी पुन्हा माती
याच्या पानावरच्या रेषा
माझ्या तळहाती
ढलपी ढलपी सुटून मुळे झाली सैल
रुजते आहे झाड
माझ्या रक्ताच्याही पैल
कधी तरी एके दिवशी मीच झाड होईन,
पानांमधून ओळखीचे
जून गाणे गाईन

सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 121 ते 128 यासाठी योग्य पर्यायाची निवडा.

टीपकागद किंवा त्यासारखे काही पदार्थ पाणी शोषतात. म्हणजे काही पदार्थांमध्ये पाणी गुरुत्याकर्षणाच्या नियमाला धाब्यावर बसवून, चक्क वरच्या दिशेने प्रवास करतं. ‘जीवन’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पाण्याचे अनेक विशेष गुणधर्म आहेत. त्यातला एक म्हणजे आसंजन (ॲडहेशन)! म्हणजे पाण्याला इतर दुसऱ्या पदार्थांबद्दल खूप आकर्षण असतं. त्याला दुसऱ्या पदार्थांना चिकटून राहायला आवडतं. आपण जेव्हा पेल्यातून पाणी पितो, तेव्हा पाण्याचे काही थेंब पेल्याच्या तळाला किंवा बाजूंना चिकटून राहतातच. पेला पूर्ण कोरडा होतच नाही. कधी आपण काचेच्या पेल्यात पाणी ओततो, तेव्हा पाणी आतून पेल्याच्या आतल्या पृष्ठभागावर चढलं आहे, असं दिसतं.

टीपकागद म्हणजे टिश्यू पेपर हा वनस्पतींच्या काष्ठतंतुंनी (सेल्युलोज फायबर) तयार झालेला असतो. त्यातही हा कागद तयार होताना काष्ठतंतूंच्या जाळ्यामध्ये बरीच रिकामी जागा राहून, त्यामुळे अगदी केसासारख्या बारीक नलिका तयार झालेल्या असतात. त्यामुळेच तर कागद सच्छिद्र बनतो. काष्ठतंतू हे ‘ग्लुकोज’च्या रेणुंच्या लांबलचक साखळ्यांमुळे तयार होतात. ‘ग्लुकोज’च्या रेणूंमध्ये ‘हायड्रॉक्सील (आयन)’ असतात. या ‘हायड्रॉक्सील’ आयनांमुळे, ग्लुकोजच्या आणि कागदाच्या संपर्कात आलेल्या पाण्याच्या, रेणुंमध्ये आकर्षण निर्माण होऊन, हायड्रोजनचे हलके बंध तयार होतात. या बंधामुळे, पाण्याचे पहिले काही रेणू काष्ठतंतूंकडे खेचले जातात. म्हणजे पाणी ग्लुकोजच्या साखळ्यांकडे खेचलं जातं आणि काष्ठतंतूंमध्ये असलेल्या केसासारख्या बारीक नलिकांमध्ये अलगदपणे प्रवेश करतं. म्हणूनच आपण पाण्याला ‘आसंजन’ गुणधर्म आहे; म्हणजेच पाण्याला दुसऱ्या पदार्थांवद्दल आकर्षण असण्याचा गुणधर्म आहे, असे म्हणतो.

पाण्याच्या रेणूंना, तुसऱ्या पदार्थांच्या रेणूंबद्दल जसं आकर्षण आहे, तसंच काही प्रमाणात, स्वतःच्याच रेणूंबद्दलही आहे. पदार्थात स्वतःच्या रेणूंमध्ये असणाऱ्या आकर्षणाला ‘एकसंघता’ (कोहेशन) म्हणतात. काष्ठतंतूंच्या ‘आसंजना’मुळे, नलिकांमध्ये शिरलेले पाण्याचे पुढचे रेणू, आपल्या मागच्या पाण्याच्या रेणूंना ‘एकसंघ’तेमुळे खेचायला लागतात आणि गुरुत्वाकर्षणाला न जुमानता, या असंख्य बारीक बारीक नलिकांमधून पाण्याचा प्रवास ऊर्ध्व दिशेने सुरू होतो. आपण म्हणतो, कागद पाणी शोषतो आहे. या संपूर्ण प्रक्रियेला ‘केशाकर्षण’ क्रिया असंही म्हणतात.

थोडक्यात म्हणजे, कागदाला असलेली सच्छिद्रता, काष्ठतंतूंमध्ये असलेल्या ग्लुकोज रेणूसाखळ्या आणि पाण्याचे रेणू यांच्यात होणारे बंध; आणि आसंजन आणि एकसंघता या दोन आकर्षण बलांमुळे वरच्या दिशेने प्रवाहित झालेलं पाणी; पाणी कोणत्याही पदार्थात गुरुत्वाकर्षणाविरुद्ध ‘शोषलं’ जाण्यामागची हीच मेख आहे.

सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 129 ते 135 यासाठी योग्य पर्यायाची निवडा.

सूक्ष्मजीवांच्या अस्तित्वाचा आवाका इतका मोठा की त्यांचे अस्तित्व जळी-स्थळी, काष्ठी-पाषाणी असे सर्वव्यापी आहे. अवकाशात हजार फूट उंचीवर किरणोत्सारावर जगणारे सूक्ष्म जीव आहेत, तसे समुद्राच्या खोल तळाशी वास्तव्य करणारे सूक्ष्मजीवदेखील आहेत. सूक्ष्मजीवांचा शोध लागला आणि शेकडो वर्षे आपण त्यांच्याकडे फक्त शत्रुत्वाच्या भावनेनेच बघितले. ते रोगकारक असतात आणि त्याचा नायनाट व्हायला हवा म्हणून जंतुनाशके आणि प्रतिजैविके शोधून काढण्याकडे संशोधनाचा कल होता. जंतूंच्या महासागरात वावरत असताना त्याला काही मानवच का बळी पडतात? आणि मग लक्षात आले की रोगप्रतिकारकशक्तीरूपी परवाना प्रत्येकाला जन्मजात मिळालेला असतो. त्याचे नूतनीकरण मात्र आवश्यक आहे. एखादा रोग बरा करण्यासाठी त्याच रोगाचा जंतू आवश्यक असतो असे जेव्हा लस संशोधनात लक्षात आले, तेव्हा तर शास्त्रज्ञ रोगजंतूंच्या इतके प्रेमात पडले की देवीचे निर्मूलन झाल्यावर जिनेव्हात ‘हे जंतू नष्ट करू नका, कदाचित भविष्यात लसनिर्मितीसाठी लागतील.’ असा ठराव घेण्यात आला.

मानवी शरीराचा प्रत्येक अवयव ही विविध सूक्ष्मजीवांची परिसंस्था असून जन्मल्यापासून तिथे मित्रजंतू वास करत असतात. आपल्या पेशीच्या आतदेखील सूक्ष्मजीव सहकार्याने वास्तव्य करत असतात. हाच तो मायक्रोबायोम! लठ्ठपणा, मधुमेह, नैराश्य, अलझायमर्स यांसारख्या आजारांशी मायक्रोबायोमचा असलेला संबंध अभ्यासला जात आहे. पृथ्वीवरील प्रत्येक जीवनचक्राची सुरुवात सूक्ष्मजीवांपासूनच होते. म्हणून ‘नेव्हर अंडरएस्टिमेट दी पॉवर ऑफ मायक्रोब्ज.’ या सूक्ष्मजंतूंचा जैवतंत्रज्ञानासाठी वापर सुरू झाल्यापासून शेती, उद्योग, वैद्यक, युद्ध, हवामान, पर्यावरण प्रदूषण, परग्रहावरील सृष्टीचा शोध आणि अशा जीवनातील जवळजवळ प्रत्येक क्षेत्रात क्रांतिकारक बदल झाले. मित्रजंतूंचे संतुलन राखून प्रोबायोटिक्ससारख्या स्वास्थ्य उपचार पद्धतीदेखील विकसित झाल्या.

मानवाने अत्यंत चतुराईने सूक्ष्मजीवांच्या जनुकांना हवे तसे संपादित करण्याची कला काळाच्या ओघात साध्य केली. यातूनच कृत्रिम जीवशास्त्रासारखे (सिंथेटिक बायोलॉजी) दुधारी शस्त्र मानवाच्या हाती लागले. कर्करोगासाठी ‘वाहक अभियांत्रिकी’चे तंत्र विकसित केले जात आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून हवे तसे सूक्ष्मजीव आणि प्रथिने यांच्या रचना (डिझाइन) तयार केल्या जात आहेत. यातूनच अनेक असाध्य रोगांवर नजीकच्या काळात उपचार उपलब्ध होऊ शकेल. मात्र सावधान! जनुकांचे संपादन एखाद्या ‘सुपरबग’ला जन्माला घालू शकते. ही नैतिक जबाबदारी मात्र मानवाने स्वीकारली पाहिजे. म्हणूनच सूक्ष्मजीवांचे हे नवे युग मानवासाठी भीतीचे नव्हे, तर सजगतेचे, समतोलाचे आणि सहअस्तित्याचे आहे.