‘दोन्हीकडे जंगलेच पेटली आहेत’ यातील अधोरेखित काय आहे?
- (1) सकर्मक क्रियापद
- (2) अकर्मक क्रियापद
- (3) संयुक्त क्रियापद
- (4) उभयान्वयी अव्यय
You are reading the question paper with answers. This is not the timed test: no clock is running and nothing is being scored.
Go to the timed test →सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 91 ते 99 यासाठी योग्य पर्यायाची निवड करा.
एकदा कुठेतरी प्रवासात होते. संध्याकाळची वेळ होती. रस्त्याच्या एका बाजूला उसाची तोडणी झाल्यानंतर राहिलेलं रान पेटवलं होतं. त्याचा गुळमट, जळकट वास येत होता आणि दुसऱ्या बाजूला एका लाकडाची खोकी बनवणाऱ्या छोट्या कारखान्याला अचानक अपघाताने आग लागली होती. आमचे ड्रायव्हर मामा अगदी सहज म्हणाले, “दोन्हीकडे जंगलेच पेटली आहेत.” मला भंगारवालीचे शब्द आठवले. पेटणं, जळणं, राख होणं हे केव्हाही वाईटच; पण झाडांच्या पेटण्याबद्दलची ती सहजता, ती बेपर्वाई माझ्या अंगावर आली.
परवाच्या उन्हाळ्याच्या सुट्टीत दुपारी निवांतपणे घरातल्या लाकडी झोपाळ्यावर बसून वर्तमानपत्र वाचत होते. घरात एका खोलीमध्ये उसाचं पाचटं टाकून त्याच्यावर आंब्याची आढी लावली होती. त्यांचा मंद सुवास घरभर दरवळत होता. गॅलरीत शेतावरचा गहू उन्हं द्यायला पसरून ठेवला होता. मधूनच एखाद–दुसरी चिमणी तिथे येऊन दाणा टिपून जात होती. घर गार रहावं म्हणून घराच्या गच्चीत पाणगवताचं पानाड पसरून ठेवलं होतं. बाहेर कडकडीत ऊन होतं. तरीही घरातला तो थोडासा गारवा खूप माणसं आणि झाडं ह्यांच्यात केवढं घनिष्ठ नातं! दोघंही पृथ्वीवर जन्मलेले, दोन्हीही निसर्गाचीच रूपं. माणूस आणि झाडं ह्यांच्यातल्या दुरावत चाललेल्या नात्यात डोकावण्याचा, ते नातं सांधण्याचा निसर्गाने कितीतरी वेळा प्रयत्न केला; पण माणसाने कधी युक्तीने तर कधी शक्तीने त्याला दूर लोटलं. खरं तर झाडांना काय हवं असतं? फक्त पाणी आणि अस्तित्व टिकविण्यासाठी थोडीशी मदत! त्या बदल्यात ते स्वतःचं सर्वस्व द्यायला तयार असतात; पण तरीही व्यवहारी माणसाला हा सौदा कधीच पटला नाही.
झाडं ‘दधीचि’ आहेत. माझ्या एक सासूबाई म्हणायच्या, ‘माणसानं वटवृक्षासारखं व्हावं. जमिनीत खोलवर शिरून आपली ताकद वाढवावी, कडक उन्हाला सहजपणे झेलावं, पांथस्थाला दाट सावली द्यावी. चिमण्या–पाखरांना आसरा द्यावा, थकल्या–भागलेल्याला विश्राम द्यावा आणि त्यांचे भरगच्च दुवे घ्यावेत.’
– आपण असा वृक्ष व्हावं असं मला वाटतं...!
‘दोन्हीकडे जंगलेच पेटली आहेत’ यातील अधोरेखित काय आहे?
‘निवांत’ या शब्दाचा विरूद्धार्थी शब्द ओळखा.
‘बाहेर कडकडीत ऊन होतं’ अधोरेखित शब्दाचे व्याकरण ओळखा.
माणूस आणि झाडं यांच्यातील दुरावा कमी करण्याचा प्रयत्न कोणी केला?
‘लाकडी झोपाळ्यावर बसून वर्तमानपत्र वाचतं होते’ यातील शब्दयोगी अव्यय असलेला पर्याय शोधा.
झाडाला कशाची उपमा दिली आहे?
‘पेटणं, जळणं, राख होणं हे केव्हाही वाईटच’ असे कोण म्हणाले?
माणसाने कसे असावे असे लेखिकेला वाटते?
आपण वृक्ष व्हावे असे लेखिकेला का वाटते?
सूचना : पुढील कविता वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 100 ते 105 यासाठी योग्य पर्यायाची निवड करा.
फाल्गुन, चैत्रात
फुलून येतो वसंत
पानापानांत चैतन्य
नसे सृष्टीला उसंत
वैशाख, ज्येष्ठात
ग्रीष्माचा तडाखा
त्यातही गुलमोहर
हसतो सारखा
आषाढ, श्रावणात
पावसाच्या सरी
शेत डोलते झोकात
सुख येते घरोघरी
भाद्रपद, आश्विनात
शरदाचे चांदणे
शोभिवंत आकाश
गाई सुरेल तराणे
कार्तिक, मार्गशीर्षात
हेमंताचा गारवा
हुरडा, शेकोटीला चला
सांगे अवखळ पारवा
पौष, माघात
शिशिराचे आगमन
पानगळीनंतर पुन्हा
उमलते पान न् पान
प्रत्येक ऋतूचा
आहे महिमा वेगळा
नाना रूपांतून भरे
इथे निसर्गाची शाळा
या ऋतुसोहळ्याला कवीने काय म्हटले आहे?
फाल्गुन, चैत्रात
फुलून येतो वसंत
पानापानांत चैतन्य
नसे सृष्टीला उसंत
या कडव्यातील अधोरेखित शब्दांचे व्याकरण ओळखा.
कोणत्या ऋतूत झाडांना नवी पालवी फुटते?
गुलमोहर कोणत्या ऋतूत फुलून येतो?
पुढीलपैकी कोणत्या महिन्यांमध्ये वसंत फुलून येतो?
कोणत्या महिन्यांमध्ये घर सुखाने फुलून येते?
विधान (A) : वर्गातील शैक्षणिक अनुभवांचा विद्यार्थ्यांच्या जीवनाशी आणि घटनांशी गाढ संबंध असतो.
कारण (R) : शैक्षणिक अनुभवांची रचना विद्यार्थ्यांच्या पूर्व आकलनावर आधारित असते.
पुढीलपैकी योग्य पर्यायाची निवड करा.
भाषा शिक्षणाच्या संदर्भात पुढीलपैकी कोणते विधान योग्य नाही ?
विद्यार्थी दुकानातून एखादी वस्तू विकत घेण्यासाठी व्यावहारिक भाषा कौशल्याचा वापर करू शकतो की नाही याचे मूल्यमापन करण्यासाठी विद्यार्थ्याकडून कोणती कृती करून घेणे उपयुक्त ठरेल?
एका शिक्षिकेला भाषा शिक्षणातील काही गोष्टी लक्षात येतात.
उदाहरणार्थ – विज्ञान संकल्पनांवरील मजकूर समजून वाचणे: ती अशा मुलांची निवड करते ज्यांना या विशिष्ट क्षमतेने वाचण्यात अडचण येते. ती त्यांच्यासाठी स्वतंत्र तास घेते आणि मजकूर वाचणे, समजून घेणे यासाठी मदत करते. हा सराव म्हणजे ______
पुढीलपैकी वाचनाचे कोणते उपकौशल्य नाही ?
विधान (A) : विद्यार्थी संचयिका (Portfolio) म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या कामगिरीचा हेतुपूर्वक केलेला संग्रह असतो.
कारण (R) : विद्यार्थ्यांना त्यांच्या स्वतःच्या मर्यादा आणि क्षमतांचे मूल्यमापन करण्यास संचयिका (Portfolio) मदत करते.
पुढीलपैकी योग्य पर्यायाची निवड करा.
विद्यार्थ्यांचा शब्दसंग्रह विकसित करण्यासाठी शिक्षक अशा सामग्रीचा वापर करतात ज्यात भाषा मुलांच्या अनुरूप सोपी करण्यात आली असून ती अधिकृत साधनांतून घेतली आहे. ही सामग्री म्हणजे :
शिक्षिका विद्यार्थ्यांना प्रश्नसंच देते. तिला त्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांची शैक्षणिक पद्धती आणि आवड जाणून घ्यायची आहे. इथे शिक्षिकेची भूमिका ______ ही आहे.
इयत्ता पहिलीची शिक्षिका मुलांना भिंतीवर रेघोट्या मारणे, रेखाटणे, लिहिणे काय वाट्टेल ते करण्यास सांगते. ती कोणत्या गोष्टीला उत्तेजन देते?
चित्रांच्या संदर्भात पुढीलपैकी कोणते विधान योग्य नाही?
पुस्तकातील चित्रे आणि रेखाटणे______.
लहान विद्यार्थ्यांच्या संदर्भात पुढीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे ?
वर्गात मुलांमध्ये संभाषण होण्यासाठी एक शिक्षक म्हणून तुम्ही कोणते पाऊल उचलाल ?
(a) विद्यार्थ्यांना अधिक प्रश्न विचारण्यास प्रवृत्त करणे.
(b) जोड कार्य, गट कार्य करून विद्यार्थ्यांकडून त्यांचे मत मागणे.
(c) त्यांना मोठ्याने संहिता वाचण्यास लावणे आणि एकेकाला प्रतिभाव देण्यास सांगणे म्हणजे, व्यक्तिगत शिक्षण साकार होईल.
(d) एकेकासमोर संवाद वाचणे आणि एकेकाने परस्परांना प्रश्न विचारणे.
भाषा विकासाचे ज्ञानात्मक सिद्धांत मानते की भाषा ही :
विधान (A) : सांस्कृतिक जागरूकता आणि अभिव्यक्तीसाठी भाषा ही अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते. मुलांमध्ये महत्त्वाच्या क्षमता विकसित होण्यात त्याची महत्त्वाची भूमिका असते.
कारण (R) : सांस्कृतिक जागरूकता आणि अभिव्यक्तीची क्षमता मुलांमध्ये आपल्या अस्तित्त्वाची जाणीव, स्थान या सोबतच इतर संस्कृतीचा आदर करण्याची क्षमता निर्माण करते.
पुढीलपैकी योग्य पर्यायाची निवड करा.
पाठ्यपुस्तकांमध्ये लेखकांनी लिहिलेल्या कविता, गोष्टी, नाटक आणि इतर लेखन प्रकार असतात. आपणास अशा प्रकारची सामग्री निवडावी लागते कारण ती ______.
सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 121 ते 128 यासाठी योग्य पर्यायाची निवड करा :
माझ्या आईच्या घरातून जरी त्या भावविश्वाचा जन्म झालेला असला तरी त्याची बीजं रुजली होती ती माझ्या आजीच्या सदाशिव पेठेतल्या घरात! आम्ही आजीला ‘वहिनी’ म्हणत असू, तिचं घर म्हणजे माझा एक अस्सल बालमित्र! खूप जुना!! त्याच्या फोटोवरची धूळ झटकल्यावर त्याचा तो कृष्ण–धवल चेहरा आठवून मनापासून हसू येतं. त्या फोटोत मी असते, माझ्या आईचं माहेर असतं आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे त्या वयातलं माझं सर्वस्व असलेली माझी आजी असते. मी एक वर्षाची असल्यापासून जिच्या अंगाखांद्यावरच वाढले त्या माझ्या आजीचं ते छोटंसं घर म्हणजे त्या काळी माझ्यासाठी स्वर्ग का होता – हे आता मला माझी नातवंडं सांभाळताना रोज आठवतं. घराचं मोजमाप करायच्या पलीकडचं माझं ते वय होतं. आजी काही धनवान नव्हती पण खूप श्रीमंत होती मनाने. अत्यंत दिलदार अन् समृद्ध मन असलेल्या माझ्या आजीने त्या छोटुकल्या घराला एक असं व्यक्तिमत्त्व दिलं होतं की अजूनही त्या घराकडे पाहिलं तर खिडकीजवळच्या शिलाई मशीनवर आजी काहीतरी शिवत बसल्याचा भास होतो. अजूनही त्या घरासमोरून जाताना स्वादिष्ट मसालेभात आणि लोणकढी तुपातल्या मोहनथाळाचा सुवास दरवळून जातो. एखाद्या व्यक्तीचा चेहराच नव्हे तर संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व परिधान केलेलं दुसरं घर माझ्या पहाण्यात नाही.
त्या घराने मला काय दिलं? तर मला हात दिले त्या घराने–दुसऱ्याला भरपूर देणारे! आणि दुसऱ्याच्या आनंदात आपलाही आनंद असतो हे शिकवणारं मनही दिलं! त्या घराला छोटं किंवा लहान म्हणायला मी धजावणार नाही कारण त्या छोट्याशा वास्तूपेक्षा खूप मोठं–विशाल मन तिथे राहत होतं. आजीची आर्थिक परिस्थिती मला आठवायचीच नाहीये कारण तिच्यासमोर अनंत अडचणी–आव्हानं असताना देखील मला तिने एखाद्या राजकन्येसारखं वाढवलं होतं! माझ्या त्या चिमुकल्या वयात माझ्या सर्व हट्टांचे पर्याय, प्रश्नांची उत्तरं आणि आनंदाचा ठेवा म्हणजे माझी आजी–वहिनी होती.
दुसऱ्याच्या गुणांवर प्रेम करण्यात मग्न असलेलं ते घर अनेकदा विसरून जात असे की आपल्या चांगुलपणाचा कितीतरी जण गैरफायदा घेत आहेत. त्या मग्नतेत घर हे देखील विसरून गेलं होतं की ते सर्वांपेक्षा जास्त गुणवान आहे. स्वतःमधला ‘राजहंस’ पाहायला देखील थोडीशी उसंत मिळावी लागते ना! – ती त्या घराला कधी मिळालीच नाही. बिचारं कित्येक वर्षं बदकाचं आयुष्य जगलं!
‘रुजणे’ या शब्दाच्या आशयाचा चुकीचा पर्याय कोणता ?
‘त्या घराकडे पाहिलं तर खिडकीजवळच्या शिलाई मशीनवर आजीचा भास होतो’ यातील उभयान्वयी अव्यय कोणते?
पुढीलपैकी विरुद्धार्थी शब्दाची जोडी ओळखा.
आजीच्या घरात लेखिका कशी वाढली ?
‘मोहनथळाचा सुवास दरवळून जातो .’ यातील अधोरेखित काय आहे ?
लेखिकेला आजीचे घर कसे वाटत होते ?
लेखिका आजीला कोणत्या नावाने संबोधत असे?
‘त्याची बीजं रुजली’ यातील अधोरेखित काय आहे ?
सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 129 ते 135 यासाठी योग्य पर्यायाची निवड करा :
एक असे कोणते काम आहे जे एकाच वेळेस कला, शास्त्र, विज्ञान, विरंगुळा, सामाजिक एकत्रीकरणाचे तसेच उदरनिर्वाहाचे साधन आहे आणि जगण्यासाठी अत्यावश्यकदेखील. कोड्याचे उत्तर सोप्पे आहे! स्वयंपाक करणे, अन्न शिजवणे अथवा जेवण तयार करणे! या एका कामात या सर्व गोष्टींचा अंतर्भाव आहे! त्यात कला, संस्कृती, विज्ञान, विरंगुळा, व्यवसाय आणि जिवंत ठेवण्याचे सामर्थ्य आहे!
पूर्वापार जंगलात राहणाऱ्या आपल्या पूर्वजांनी जेव्हा स्वयंपाक करायला सुरुवात केली असेल, तिथपासून आजच्या इन्स्टंट फूडच्या प्लास्टिक डब्यात बंद असलेल्या जेवणाला मायक्रोवेव्ह करून खाणे हा सगळाच प्रवास अतिशय रंजक आहे! उत्क्रांतीच्या मोठ्या टप्प्याला घडवण्यात पाकशास्त्राचा मोठाच वाटा आहे. मुळात माणसे अन्न शिजवून खायला लागली त्या घटनेला आता जवळजवळ १.९ लाख वर्ष झाली. मानवीय शारीरिक अवयवांचा अभ्यास केला तर दात, दाढा, त्यांचा आकार, त्यांचे कंगोरे आणि चेहऱ्याच्या अनुषंगाने त्यांचे प्रमाण यातले बदल बारकाईने टिपले तर हे स्पष्ट होते की जसजसे माणूस शिजवलेले अन्न ग्रहण करू लागला, तसतसे दातांचा आणि हिरड्यांचा आकार, दाढांची रचना आणि कंगोरे बदलू लागले. त्यांचे टोकदार असणे कमी होऊ लागले. शिजवलेल्या अन्नाचे फलित म्हणजेच आजच्या घडीला उत्क्रांत झालेला मानवी देह आहे. हळूहळू पिढ्यानपिढ्या मेंदूत झिरपत गेलेल्या या ज्ञानाचे परिमार्जन म्हणजे आजची जगभरातील अतिशय वैविध्यपूर्ण, शास्त्रोक्त आणि उन्नत अशी खाद्य परंपरा!
मात्र खऱ्या अर्थाने आपण सर्वच जण या अतिविशाल परंपरेचे पाईक आहोत का ? पारंपरिकदृष्ट्या स्त्रियांना कच्च्या पदार्थातून योग्य असे पोषणतत्त्व खुबीने बाहेर काढून त्यावर प्रक्रिया करून ते ग्रहण करण्यायोग्य अन्न बनवण्याचे कसब आणि काम दिले गेले आहे. जगभरात घरातील स्त्रीवर्ग हा खाद्यपरंपरेचा आद्य पाईक आहे, मात्र विरोधाभास असा की जगभरातील सर्वश्रेष्ठ खानसामा, शेफ हे बहुतेककरून पुरुष आहेत. अशा वेळी नेमके जेवण तयार करणे, स्वयंपाक करणे हे काम आहे कोणाचे, हा प्रश्न पडतो!
उताऱ्याप्रमाणे जेवण तयार करणे या कृतीत कोणत्या गोष्टीचा समावेश नसतो ?
लेखकाला कोणत्या बाबतीत अंतर्विरोध जाणवतो ?
‘आणि’, ‘म्हणून’, ‘पण’ यांना व्याकरणाच्या भाषेत काय म्हणतात ?
शिजवलेल्या अन्नातून उत्तरोत्तर विकसित झालेला घटक कोणता ?
पुढीलपैकी भाववाचक नाम शोधा.
खाद्य परंपरेचा आदिमकाळापासूनचा अनुयायी असे लेखिकेने कोणाबद्दल म्हटले आहे ?
जागतिक खाद्य परंपरेचा उल्लेख करताना लेखकाने न वापरलेले विशेषण कोणते ?
शिक्षिकेला पाठातील एका घटकाशी सुसंगत अशी चित्रफीत सापडते. ती चित्रफितीच्या अवती भवती जोड कार्य करायचे ठरवते. या जोड कार्यातून तिला विद्यार्थ्यांच्या कोणत्या कौशल्याचे उत्तेजन करणे आहे ?
भाषा शिक्षणात लघुकथा आणि इतर लेखन प्रकारांचा संग्रह पूरक वाचन म्हणून नेमण्यात येतो. या पूरक वाचनाचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट कोणते ?
विधान (A) : उपचारात्मक शिक्षण हे अध्ययन–अध्यापन प्रक्रियेतील अंतर्भूत घटक आहे.
कारण (R) : उपचारात्मक शिक्षण म्हणजे पुन्हा शिकवणे, मात्र त्याच पद्धतीने शिकवणे गरजेचे नाही ज्यातून भाषिक घटक नीट पाठ केले गेले नव्हते.
पुढीलपैकी योग्य पर्यायाची निवड करा.
‘विद्यार्थ्याने कथा त्याच्या शब्दांत सांगणे’. या उपक्रमातून कोणत्या घटकाचे मूल्यमापन करता येते ?
भाषा शिक्षणाच्या संदर्भात पुढीलपैकी कोणती मान्यता चुकीची आहे ?
भाषा शिक्षकाची पुढीलपैकी कोणती प्राथमिक जबाबदारी आहे ?
पायाभूत पातळी–वरची मुले __________ सहज आणि उत्तमप्रकारे आत्मसात करतात.
पुढीलपैकी गोष्ट सांगण्याच्या संदर्भात कोणते विधान चुकीचे आहे ?
गोष्ट ऐकण्याने मुलांना __________ मदत मिळते.
एका भाषा उपक्रमात शिक्षिका वेगवेगळ्या क्षमता असलेल्या विद्यार्थ्यांचा गट तयार करते. या प्रकारचा गट तयार करण्यामागचे उद्दिष्ट म्हणजे __________.
विद्यार्थ्यांना __________ संपर्कात आणून पूर्णपणे गुंतवून घेतले पाहिजे.
विधान (A) : रेखाटणे/चित्रे ही प्राथमिक साक्षरतेतील लेखनाची सुरुवात आहे.
कारण (R) : चित्रे/रेखाटणे हे संकेत असतात आणि अर्थवाहक असतात.
पुढीलपैकी योग्य पर्यायाची निवड करा.
‘किमान–जोडी’ (Minimal pair) सराव हा कशाच्या विकासासाठी उपयुक्त ठरेल ?
पुढीलपैकी कोणता घटक भाषा ग्रहणाच्या वर्तनवादी (Behaviourist) सिद्धांताशी संबंधित नाही ?
इयत्ता पाचवीची शिक्षिका विद्यार्थ्यांना गोष्ट लिहायला सांगते. मुले कथा लिहित असताना शिक्षिका वर्गात चक्कर मारते आणि ज्या मुलाला नवीन शब्द हवा असेल त्याला आणि चुकत असलेल्या मुलांना मदत करते. शिक्षिकेची भूमिका म्हणजे :
विधान (A) : वाचन हे अचूक शब्द उच्चारण्यापेक्षा काही जास्त असते.
कारण (R) : वाचन म्हणजे उकल करणे.
पुढीलपैकी योग्य पर्यायाची निवड करा.