Lehkha chhiar tangkaina zawttu chu :
- (1) Diki
- (2) Zara
- (3) Thanga
- (4) Rema
Hriattirna : Ngun takin a hnuaia thute hi chhiar la, a chhanna dik thlang chhuak rawh. (Q. Nos. 91 to 99)
Pu Zara chuan, "Anih leh, lehkha chhiar thiam in duh em ?" a ti a. Diki chuan, "Duh e," a ti a. Pu Zara chuan, Lehkha chhiar thiam in duh chuan in chhiar thin atul a ni. "Lehkha chhiar hnem apiangin lehkha chhiar an thiam asin," a ti a. Rema chuan, "Mahse a peihawm lo e!" a ti a. A pu chuan. "Engah nge a peihawm loh vang ? I tui zâwng tak kha i chhiar mai dawn alawm," a ti a. Rema chuan, "Ka pu ka tui zâwng lehkhabu chhiar tur a awm dawn em ni ?" a ti a. A pu chuan, "Awm e a, milem bu te, thawnthu bu te, nungcha chanchin ziahna bu te chi hrang hrang a tam alawm," a ti a. Rema chuan, "Anih leh ka pu, eng nge lehkha chhiar chu a tangkaina ?" a ti a.
Pu Zara chuan, "Lehkha chhiar hnem chuan thil an hre hnem a, an fing deuh nge nge thin. An ngaihtuahna a zau va, an bula awm pawh a nuam duh. Nang pawh fin i duh chuan lehkha chhiar i peih a ngai a ni," a ti a. Diki chuan, "E! Chu vang chu a ni ngei ngei ang ka pu, thiante pawh i ngah viau ni," a ti a. Rema chuan, "Lehkha a chhiar hnem avangin maw thiante a ngah ?" a ti a. Diki chuan, "Ni e, a chhiar zau va, thil a hria a, sawi tur a hre tam a. Chuvangin, mite pawh hian kawm nuam an ti a, thian a ngah phah hle a ni." a ti a.
Lehkha chhiar tangkaina zawttu chu :
'Nang pawh fin i duh chuan lehkha chhiar i peih a ngai' ti tu chu :
'Lehkha chhiar a peihawm loh' ti tu chu :
Ka pu, ka tui zawng lehkhabu chhiar tur a awm dawm em ? ti a zawt tu chu :
Lehkha chhiar hnem apiang lehkha __________ an thiam.
'Lehkha chhiar hnem chuan thil an hre hnem a, an fing deuh nge nge thin' ti tu chu :
"A nih leh lehkha chhiar thiam in duh em" ti tu chu :
Pu Zaran tute nge lehkha chhiar thiam a tih ?
Pu Zara kawm nawmna chhan chu :
Hriattirna : A hnuaia hla thu hi ngun takin chhiar la, zawhna chhanna dik ber thlang chhuak rawh. (Q.Nos. 100 to 105)
Tuimal far tête chu, Tiauvut hrang awm khawm;
Tuipui lian a tlinin, Ram nuam a lo awm.
Hetiang mit khap kâr tê, Sawi tham nilo hi;
Thangthar kim tling zelin, Chatuan a lo ni.
Chutiang kan sualte chuan, Kan thlarau a hruai;
Sual ram pik deuh deuhvah, Tin, kan lo vanduai.
Thu ngilnei naran hian; Thinlung a tiharh;
A then chauh lo chhuak hian, Lung ngui a tidarh.
Khawngaih thil nawi tê tê, Man nei tham lo chu;
Rem thu lêng atan chuan, Ro aiin a hlu.
Khawngaih a lo khat e, Thil leh thu nâwi hian;
Kan lei a tihlim e, Chatuan van ang khian.
Chatuan siamtu bul chu :
Ruah mal te te infinkhawmin engnge a siam ?
Ro aia hlu zawk chu :
Sual nep deuhva kan ngaih hian eng hmunah nge min hruai luh ?
Ram nuam lo siam tu chu :
Vanram ang maia khawvel tinuam theitu chu :
Assertion (A) : Classroom chhunga naupangte zirna hi naupangte nun leh an zirlai thuk taka in zawm a ni.
Reason (R) : Zirna hi naupangte thil lo hre thiam tawhna beh chhuna duan a ni.
A hnuaia khawi ber hi nge tawng zirna atana dik lo chu ?
Zirlaiten dawr a thil lei nan kan thil hman thin hi an hmang thiam em tih hriat-na atan remchang ber chu :
Zirtirtu chuan ṭawng zirnaah thil hmuh chhuah a nei a, entir nan, thu harsa tak te pawh hriatthiamna nena chhiar. Zirtirtu chuan chutianga harsatna tawk zirlaite chu a thur chhuak a. Chung zirlaite chu a hrang a zirtirin an hriatthainm ve ngei thech nan a jeui a. Hetianga tih dan hi engnge an tih ?
A hnuaia khawi ber hi nge chhiar (reading) thiam hma (sub-skill) a tel ve lo chu ?
Assertion (A) : Zirlaite portfolio chu zirlaite hnathawh uluk taka dahkhawmna a ni.
Reason (R) : Portfolio chuan zirlaite an mahni chakna leh chaklohna hriatchhnah kawngah a pui thei.
A hnuia thlan tur buatsaih atang hian a dik ber thlang chhuak rawh :
Vocabulary thiamna kawnga zirlaite puih nan zirtirtu chuan hmanraw chi khata hmang a, chu chu tawng chi khat zirlaite tana awlsam taka an hriat theih tura siam a ni. Chu hmanrura chu :
Tawng zirtirtu chuan a zirlacte zir dan style leh zir duh zawng hriat nan questionnaire a butsaih a. Heta zirtirtu dinhmun chu :
Pawl I zirtirtu chuan a zirlaite hnenah an duh duh bangah ziak tarin a ti a. Hei hian engnge zirtir a tum ?
A hnuaia eng lam ber hi nge dik lo ? Lehkhabu a milem leh a chanchin hrilhfiahna hian :
Heng a hnuain thu te atang hian zirtirtu chungchang a khawi ber hi nge dik ?
I class-ah zirtirtu i nih angin zirlai tex an inbiakna kawnga hma an rawn theih nan engtin nge hma i lak ang ?
(a) Zawhna zawt tam tura fuih
(b) Zirlai pahnih emaw pathum emaw awm khawm tir a, an ngaihdan thawh tura tih
(c) An zirlai text ring taka chhiar tir a an zir ang an zir chhnah thech nan zirlaite a mal te te a ngaihsak
(d) Zirlaite an inbiak tawn theih nan thu-in-chhang text chhirtir a, zawhna in zawh tawn tir
Cognitive theory of language development in tawng zirna kawnga a thlawp em em chu :
Assertion (A) : Tawng hian hnam zia leh chezia mak tak tak a keng tel a, chungte chu naupangte ti hmasawntu a ni.
Reason (R) : Hnam zia leh chezia mak tak tak hriat chianna hian naupangah mahni nihna hriatna te, neitu nihna te hnam dangte ngainatna hriatthiamna a pe.
A hnuaia chhanna siam atang hian a dik ber thlang chhuak rawh :
An textbook ziaktu chuan an zirlaibuah thawnthu te, hla thu te, lemchan te leh a dang a telh teuhva. Hetiang hmanrua hi thlan a ngaihna chhan chu :
Hriattirna : Ngun takin a hnuaia thute hi chhiar la, a chhanna dik thlang chhuak rawh. (Q. Nos. 121 to 128)
Tawng thiam hnam inpumkhatna hmanraw tangkai tak pakhat a ni bawk, Hnam dang tawng tlem tal pawh kan thiam loh chuan anmahni nên kan inpumkhat thei thin lo. English emaw Hindi emawa kan biak theihte nen chuan kan inthian nghal thei thin. Assamese emaw, Bengali emaw, Nepali emaw hmangte pawh anmahni tawnga kan biak theih chuan kan inngeih sawt thin. Hnam dangte pawhin Mizo tawnga min biak theih chuan kan innêl thei nghal mai. Chuvangin, tawng chi hrang thiam tam hi hnam inpumkhatna atana hmanraw tangkai tak a ni a, thu a sawia sawi theih bâkah an hlate sak thiam tel hi a tangkai êm êm bawk
Engte nge hnam inpumkhatna tichhe theitu chu ? Mahni hmasialna avang te, mi dang itsikna avang te, India Danpui pawisak lohna avang tein hnam inpumkhatna hi mi tu pawhin a tichhe thei a. Heng lakah hian inven fimkhur a tûl tak meuh a ni. India Danpuiin mi tin chanvo leh hamthatna tur min ruahmansak te duh khawp lova sawrkar laipui laka hel chin te, phal loh thil zawrh leh hnam dang kawm ngeih duh lohte hi hnam inpumkhatna dâltu lian zual deuh deuhte chu a ni a. Heng hi a lo thlen loh nan sawrkar laipui pawhin theihtawp a chhuah thin.
Mitin chanvo leh hamthatna tur min ruahman saktu chu :
Hnam inpumkhatna tichhe theitu pakhat chu :
Hnam inpumkhatna atan tawng thiam bakah thil tangkai pakhat chu :
India danpui (Constitution) pawisak loh hian engnge a tih chhiat theih ?
Tawng hrang hrang thiam hi eng atan nge a tangkai em em ?
Hnam inpumkhatna atana hmanraw tangkai tak chu :
Hnam dang nen kan inpumkhat theih lohna bul chu :
Eng lakah nge inven fimkhur a ngaih zual bik le ?
Hriattirna : Ngun takin a hnuaia thute hi chhiar la, a chhanna dik thlang chhuak rawh. (Q. Nos. 129 to 135)
Chhim leh hmar indo lain tum khat chu chhim lamin Lalvunga khua Sialhmur (tuna Tlangpui khua ni ta) an run a; mahse, an lo hre lawk a ni ang, an lo than bo vek mai a, hlawhehhamin an hawng a. An khaw pasaltha Nghatebaka (Chawngzika Chawngthu) lo haw chuan. “Ka nghate bak hlana kan khua in lo run vei, “tiin a um a. Anni chu an thanchae ta a. Nghatebaka chuan feiin a rawn khawh vei thin a. Chawngbawla a awm tih hre lovin thenkhat chuan. “Chawngbawla kan va ngai ve,” an ti a. Ani lah chuan, “Tlan rawh u, Chawngbawla pawh a bawl thei tawh lo a nh hi,” a ti mai a. Nakinah chuan, kawng kawiah a lo châng a, a kap hlum ta a. A sawi ang ngeiin, amah aia huai chu lu zuar an lo ni ngei mai.
Nghatebaka kaphlumtu chu :
Lalvunga khaw run tute chu :
‘Chawngbawla kan va ngai ve’ ti tute chu :
‘Chawngbawla pawh a bawl thei tawh lo a nih hi’ titu chu :
Chhim leh hmar indo laiia Lalvunga khua chu :
Nghatebaka hming tha chu :
‘Ka nghate bak hlana kan khua in lo run vei’ ti tu chu :
Zirtirtu chuan an zirlai mil tur Video a hmuchhuak a, inkawp te te in he video hmang hian zirlaite chu tih tur a pe a. Hetia inkawp te te a zirlaite hna pek in a entir chu :
Ṭawng zirlaite tan thawnthu tawi te te lak khawm leh thu dang lak khawm hi supplementary reading atan thlan a ni a. Supplementary reader an tihin a tum ber engnge ni ?
Assertion (A) : Remedial Teaching an tih hi zirna kawnga thil pawimawh ber a ni.
Reason (R) : Remedial Teaching chu zirtir nawn leh tihna a ni a, a hmaa an zirtir dan ang chiah a zirtir tur a ni kher lo.
A hnuaia chhanna siam aṭang hian a dik ber thlang chhuak rawh :
Zirlaiin ama ṭawngka ngeia a thawnthu chhiar a han sawi chhawn leh hian a puih ber chu :
A hnuaia khawi ber hi nge ṭawng zirna kawnga ngaihdan dik lo chu ?
Heng a hnuaia mite zinga a khawi ber hi nge ṭawng zirtirtu tana hriat hmasak ngei ngei tur chu ?
Zirlaite chu Foundation stage - ah hian nuam an tiin thil zir an awlsam berna chhan chu :
Naupangte thawnthu hrilh (Story telling) kawngah hian a eng ber hi nge dik lo ?
An thawnthu ngaihthlakin naupangte a puih dan chu :
Zirtirtu chuan ṭawng zir kawngah zirlai theihna hrang hrang nei a khawm a. Hetiang theihna hrang nei khawm hian a entir chu :
Naupangte chu hengah hian tel tir a, pho chhuah tur a ni :
Assertion (A) : Ziak leh chhiar zir ṭantirh a, a bul ber chu lem ziak hi a ni.
Reason (R) : Milemte chu thil chhinchhiahna a ni a, awmze ril tak a nei.
A hnuaia chhanna dik ber hi thlang chhuak rawh :
‘Minimal pair’ an tih sawi nawn tir lo hian hmasawna nasa tak a pek chu :
Tawng zir thiam kawnga Behaviourist te ngaihdan nena in mil lo chu a eng ber hi nge ?
Class V zirtirtu chuan a zirlaite thawnthu ziak turin a ti a. Chutia zirlaiten thawnthu an ziah lai chuan zirtirtu chu kal kual velin zirlaite chu an tih dik loh hrilh pahin thumal thar te a hrilh a. Heta zirtirtu dinhmun hi :
Assertion (A) : Thu chhiar (reading) chu a lam dan tur dik taka lam rik mai piah lam thil a ni.
Reason (R) : Thu chhiar chu thumal awmze neia lak chhuah hi a ni (decoding).
A hnuaia chhanna dik ber thlang chhuak rawh :